Początki piśmiennictwa technicznego (6)


14-05-2017 17:07:36

W kolejnym odcinku cyklu artykułów historycznych, poświęconych niemal nieznanym lub bardzo mało znanym początkom piśmiennictwa technicznego w Polsce, przypominamy, zachowując oryginalną pisownię, dzieła ks. Stanisława Solskiego „Geometra Polski i Architekt Polski” drukowane w XVII w.

Jeżeli pierwsze z nich zasługuje na wzmiankę, obejmując więcej szczegółowy niż w dziełku Grzepskiego wykład zasad miernictwa, to znów drugie poddać tu zamierzamy szczegółowemu rozbiorowi, jako stanowiące epokę w dziejach piśmiennictwa technicznego polskiego. Architekt Polski to nasze pierwsze obszerniejsze dzieło techniczne, okazale wydane, - podręcznik praktyczny do mechaniki elementarnej, wyborny w dziale zastosowań, choć nieuwzględniający co do teoryi wielu znanych już wtedy prac, które mechanikę znakomicie naprzód posunęły. Wbrew bowiem tytułowi, treść Architekta, a właściwie tych jego części, które autor drukiem ogłosił, nie ma nic wspólnego z architekturą.

Najobszerniejszą wiadomość o Solskim i jego działach podał profesor dawnego uniwersytetu warszawskiego Adryan Krzyżanowski, w rozprawie odczytanej na posiedzeniu publicznem uniwersytetu d. 31 lipca 1822r., p.t. O życiu uczonem Stanisława Solskiego1. Wyciągnięte przez Krzyżanowskiego z Alegambego2 i Zedlera3 a głównie ze wzmianek w dziełach Solskiego rozrzuconych, nader skąpe zresztą w swej całości, szczegóły biograficzne, poprawił co do najważniejszych dat bibliograf jezuitów polskich ks. J. Brown4. Według tego ostatniego urodził się Solski w Kaliszu 12 marca 1622 r. i w szesnastym roku życia przyjęty został do Towarzystwa Jezusowego. W r. 1641 uczył go matematyki ks. Zygmunt Brudecki, wykładający w Poznaniu. Później sam Solski, słuchając jeszcze teologii, wykładał matematykę. Był następnie misyonarzem obozowym przez trzy lata, a w r. 1653 w Krośnie nad Wisłoką ratował zapowietrzonych. Wysłany przez zwierzchność zakonu do Konstantynopola, jako spowiednik i kaznodzieja jeńców chrześcijańskich, bawił tam według Krzyżanowskiego i ks. Browna przez lat osiem.

O swym pobycie w Turcyi przez czas pewien, Solski sam nieraz wspomina, wiadomo przytem, że w r. 1660, 22 października płynął morzem, a podczas tej podróży przyszła mu pierwsza myśl perpetum mobile. Krzyżanowski utrzymuje, że wtedy Solski jechał do Turcyi, zdaje się jednak, że raczej już stamtąd wracał, gdyż w latach następnych spotykamy ślady jego bytności w kraju. W r. 1661 wykonywa Solski w Warszawie doświadczenie z modelem machiny o ruchu nieustannym, wobec króla Jana Kazimierza. Wzmiankuje o tem spółczesny Solskiemu ks. Kacper Schott w dziele Technica curiosa5 i czasopismo amsterdamskie Journal des Savants z r. 1678. Solski jednak w swych pismach nie wspomina wcale o tem doświadczeniu, oczywiście pomyślnym skutkiem nieuwieńczonem. Za to odnośne pomysły swoje opisuje niejednokrotnie. Żebrawski podaje tytuł nieznanej Krzyżanowskiemu dwućwiartkowej broszury łacińskiej in 8-vo w r. 1661 przez Solskiego w Warszawie wydanej6, a obejmującej opis pierwszej z dwóch jego machin o ruchu nieustannym i przytacza dalej list Solskiego do ks. Schotta, w dziele tego ostatniego wydrukowany, również w kwestyi perpetum mobile, datowany 24 lipca 1662 r. Niepotomociis (w Niepołomicach). Ks. Schott w dziele swojem opisuje obie machiny Solskiego, te same, które potem opisał wynalazca w Architekcie.

Wreszcie w r. 1663 wychodzi z druku w Krakowie u Cezarego większa już, bo 68 str. licząca łacińska broszura Solskiego, z obszernym opisem drugiej machiny. Daty powyższe dowodzą pobytu Solskiego w kraju po r. 1660. Od r. 1663 do 1671 znów przerwa w biografii Solskiego. Zapewne przeniósł się on wtedy do Krakowa, gdzie jako prokurator prowincyi swego zakonu, przebywał już do końca życia, oddany działalności piśmienniczej. Najprzód wydał parę dzieł treści religijnej, następnie dzieła traktujące o geometryi, wreszcie Architekta. W latach 1683, 1684 i 1686 wyszły z druku w Krakowie trzy księgi najobszerniejszego dzieła Solskiego: Geometra Polski, to jest nauka rysowania, podziału, przemięniania, y rozmierzania liniy, angułow, figur y brył pełnych. Zawarta w księdze pierwszej część teoretyczna, jakkolwiek obszerniejsza znacznie, jednak co do jasności i ścisłości nie dorównywa krótkiemu wykładowi zasad geometryi, we wspomnianym poprzednio dziełku Grzebalskiego – i jak to przyznaje Krzyżanowski: „ma niektóre tylko miejsca dobre i użycia godne”. Za to część praktyczna, stanowiąca księgę drugą, zasługuje na uwagę jako pierwszy w języku polskim obszerniejszy wykład zasad miernictwa…

Krzyżanowski pisze, że przeżywszy przeszło 70 lat, umarł w końcu XVII-go wieku. Ks. Brown, na którego powołuje się Żebrawski, podaje że Solski zmarł w Krakowie d. 7 września 1701 r., mając zatem lat 79, z których 63 przeżył w Towarzystwie Jezusowem.

Wybór i oprac. Bronisław Hynowski

1 Rozprawa Krzyżanowskiego wydrukowaną została w broszurze in 4-to p.t. Posiedzenie publiczne Królewsko-Warszawskiego Uniwersytetu. Na uczczenie pamiątki uczonych mężów a mianowicie polaków, przy ukończeniu kursów rocznych odbyte dnia 31 lipca 1822 r. W Warszawie u Glucksberga. Wyszła także w oddzielnej odbitce in 4-to str. 50

2 Bibliotheca scriptorium S. J. auth. Ribadeneira et Alegambe. Romae 1677.

3 Grosses Universal-Lexicon, verlegt von J. H. Zedler. Leipzig 1743.

4 Biblioteka pisarzów asystencyi polskiej Towarzystwa Jezusowego, przez ks. Józefa Brown. Przekład z łacinskiego ks. Władysława Kiejnowskiego. Poznań 1862.

5 P. Gasparis Schotti… Technica Curiosa sive Mirabilia artis libris XII comprehensa… cum figures aeri incises… w Wurzburgu 1867 r. in4-to, str. 1044, rozdzielona na 3 tomy. Od str. 772 do 828 opisane są machiny Solskiego a cała księga IX-ta jest dziełem matematyka polskiego Adama Kochańskiego. (Żebrawski).

6 Machina motum perpetuum exhibens sine ullo adminiculo aquae naturaliter decurrentis, absque ullo animali, absque Sole, Igne, Vento, Fumo, Argento Vivo, et si quid est, quoaliae Machinae agitari solent; per solam duorum ponderum artificiosam pugnam, ita gravitate inter se certanntium, ut unum alio alternatim, sit nune gravivius, nunc levius.

Komentuje Waldemar Rukść

14-15
Aktualny numer WSZYSTKIE
eNOT.pl - Portal Naczelnej Organizacji Technicznej | eNOT.pl