Początki piśmiennictwa technicznego (17)


27-12-2017 15:23:14

W kolejnym odcinku cyklu artykułów historycznych, poświęconych niemal nieznanym lub mało znanym początkom piśmiennictwa technicznego w Polsce, przypominamy na podstawie publikacji w „PT” z 1904 r., wybrane fragmenty o polskim czasopiśmiennictwie technicznym przed 1875 r, zachowując oryginalną pisownię.

Pierwsze zawiązki. Jak zawiązków piśmiennictwa naszego, w zakresie technologii, szukać nam wypadło w encyklopedyach podręcznych, jakiemi niegdyś były zielniki, tak samo w czasopismach ogólnej treści znajdujemy pierwsze artykuły technologiczne. Wydawany w r. 1698 w Krakowie po łacinie Mercurius Polonicus, obejmował, według Sobieszańskiego1, obok wiadomości politycznych i recept na różne choroby, także doniesienia o nowych odkryciach w fizyce i chemii. W połowie XVIII w. ukazywały się już w Warszawie pisma specyalne, rolnicze i technologiczne, w których sprawy techniki i przemysłu obszerniej mogły być omawiane.

W wydawanym przez Miltzera czasopiśmie: Nowe wiadomości ekonomiczne i uczone, albo magazyn wszystkich nauk do szczęśliwego życia ludzkiego potrzebnych (1758 – 1761) spotykamy, obok rzeczy ekonomicznych, „DissertacyE historyczną o manufakturach”, tłumaczoną z francuskiego, artykuły o robieniu octu, konserwacyi obrazów i malowań, wreszcie „O wynalezieniu machiny, która na stawie płynąc, staw z trzciny, rogoziny y wszelkiego wyczyszcza zielska, którą machinę sarna dzika konsekrowała”. Ściśle technicznej treści artykuł łaciński, o narzędziu niwelacyjnem, profesora gdańskiego Henryka Kuhna, pomieścił Mitzer w wydawanem poprzednio czasopiśmie Acta Litteraria Regni Poloniae (1755 -1756).

Zaznaczyć wypada także wydany w Gdańsku 1766 r. p.t. Solutiones problematum etc. zbiór rozpraw z historyi polskiej, geometryi i chemii, pisanych po łacinie i po niemiecku a nagrodzonych przez gdańskie towarzystwo przyrodnicze z funduszu księcia Jablonowskiego. Jest tam też Andrzej Auer’a rozprawa z miernictwa „o pomiarze i podziale leasu lub błota niedostępnego” – tej samej treści rozprawa Christiana Henryka Wielkiego z Lipska, wreszcie Jana Michała Hubego (ur. 1737, zm. 1807), późniejszego dyrektora nauk w korpusie kadetó w Warszawie, autora „Fizyki dla szkół narodowych” (Kraków 1792), a podówczas sekretarza miasta Torunia, rozprawa o sypaniu grobli. 

W r. 1796 wychodziły u Grela Rozne uwagi fizyczno-chymicznego warszawskiego towarzystwa na rozszerzenie praktyczney umieiętności w fizyce, ekonomii, Manufakturach y fabrykach, osobliwie względem Polskiey… które z niemieckiego na polskie przetłumaczył X.P. Twardy. Pisemko to, pierwotnie po niemiecku a następnie w przekładzie polskim wydawane, pragnęło służyć technice i przemysłowi krajowemu. Redakcya, ukrywająca się pod szumnym tytułem „fizyczno-chymicznego warszawskiego towarzystwa”, proponowała nawet w artykule wstępnym zamianę korespondencyi w tych sprawach, nadsyłanie prób ciał kopalnych do rozbioru i t.p., ale w wydanych dwóch tylko małych tomikach, nie zdołała rozpocząć tak szeroko zamierzonej działalności. Oprócz wiadomości o chemii, lekarstwach dla ludzi i zwierząt, spotykamy tam jednak artykuły pisane z wybitną dążnością budzenia w kraju przemysłu, jak np. „Przedmowa do zrozumienia różności gór”, „O chymiczno-ekonomiczney robocie w ołowiu, którey podiąwszy się, nie małyby stąd pożytek na niektórych miejscach w Polsce wypłynął”, a więcej jeszcze „Opisanie niektórych fabryk i manufaktur, któreby z wielkim pożytkiem w Polszcze założone być mogły”. Redakcya podnosi w końcu pierwszego tomika myśl założenia laboratoryum technologicznego, „w ktorymby nie tylko w innych iuż kraiach naiome, u nas ale ieszcze nieświadome sposoby niektorych sztuk, y rzemiosł należycie y z wszystkiemi fortelami tych ćwiczono, ktorzyby kosztow nie żałowali, tą albo ową Fabrykę, czyli Manufakturę założyć, ale w ktorymby też usiłowano, nowe zaś y nie wydoskonalone ieszcze Manufaktury odkryć y polepszyć, ba y niektore subtelne rzeczy, naprzykład: subtelne farby, lak y pokosty, czego ieszcze nie wiele znaydziesz, robiono y przedawano”. W drugim tomiku podano jeszcze „Przydatki do ekonomiczney chemiczney proby czyli probowania produktow kraiowych”, „O ziei do folowania przy Warszawie się nayduiącey”, „O żyłach szklanych y porcelanie”, „O piecach y paleniu w nich”, „O kilku gatunkach ziemie niedaleko Krakowa nayduiącey się”, „O żelazie Polskiem”. Dwa te tomiki2 Różnych Uwag stanowią u nas pierwszą próbę wydawnictwa, przeważnie mającego na względzie sprawy techniki i przemysłu.

Jednocześnie wychodzące Uwagi tygodniowe warszawskie ku powszechnemu pożytkowi przełożone, o pomnożeniu ekonomii w Królestwie Polskiem3), obszerniejsze znaczenie, obejmowały wyłącznie wskazówki z zakresu gospodarstwa wiejskiego. Zdrowo wszakże patrzała redakcja na współczesny stan przemysłu. Na wstępie pierwszego numeru czytamy między innemi takie uwagi: „To nawet, co ku odzieniu służyć może w samymże kraju w wielkiej rodzi się obfitości, ale obywatele po większej części mniej na to baczności mający, liczne na każdy rok statki takowemi niewyrobionemi towarami naładowane, posyłają do Sąsiednich krain; w których obcym sprzedawane, a po wykształceniu onych nazad od nichże odkupywane bywają. Mieszkańcy sami tegoż Królestwa do wszelkiego rodzaju rękodziełów z przyrodzenia są nader sposobni, ale mało bardzo do nich przykładając się, wszystko prawie co ku ich potrzebie służyć możę, od zagranicznych sprowadzać sobie każą… Widzi zatem Polska inne sąsiednie kraje, a kraje nie tak obfitemi od przyrodzenia obdarzone darami, coraz do lepszego przychodzące stanu; widzi jak cudzoziemcy z jej uszczerbkiem bogactwo nabywają; widzi to wszystko, a jednak z twardego snu swojego ocucić się nie chce; nie chce sił nabrać i użyć onych na swoje i potomności swojej uszczęśliwienie”.  

W epoce stanisławowskiej najwięcej artykułów techniczno-przemysłowych znaleźć można w Dzienniku Handlowym (1786-1793), wydawanym w warszawie przez Tadeusza Podleckiego, rotmistrza powiatu Bracławskiego. Jest tam między innemi wykaz fabryk znaczniejszych w Koronie i Litwie, raport Czackiego o fabrykach solnych, a przytem spotyka się liczne artykuły o drogach lądowych i wodnych…   

       Wybór i oprac. Bronisław Hynowski

1 Art. „Czasopisma polskie” w Encyklopedyi większej Orgelbranda

2 Mała ósemka, t. I str. 93, t. II str. 91.

3 Warszawa 1768 -1769. Numerów 52, od 7 grudnia 1768 do 23 grudnia 1769.

 

 

[1])

Komentuje Waldemar Rukść

eNOT.pl - Portal Naczelnej Organizacji Technicznej | eNOT.pl