Rzeczpospolita Inżynierska w pierwszych latach Niepodległości( 1918-1922) cz. II


02-02-2018 19:17:39

Moim zdaniem spośród polskich inżynierów II Rzeczypospolitej do najwybitniejszych postaci szczebla państwowego należy Eugeniusz Kwiatkowski (1888-1974). Inspirowany przez inż. Wendego  inżynier chemik- minister przemysłu i handlu w latach 1926-1930, w 1930 r. w studium „Powrót Polski nad Bałtyk”  nakreślił program rozbudowy portu i miasta Gdyni.  

Przewidywał powstanie  nowoczesnej struktury komunalnej, w tym elektrowni, gazowni i sieci  elektrycznej. Postulował on budowę monumentalnej Bazyliki Morskiej, Pomnika Zjednoczenia Ziem Polskich i Domu Marynarza Polskiego. Gdynia połączona siecią kolejową i drogową ze wszystkimi dzielnicami zachodnio- południowymi miała przede wszystkim aktywizować gospodarczo Śląsk i Pomorze.

W cieniu Prezydentów

Syntetycznie jego dokonania  w początkach II Niepodległości  można streścić następująco:

- jako absolwent Politechniki Lwowskiej i Monachijskiej starał się on wykorzystać poznaną na nich kulturę pracy i zarządzania w polskich zakładach chemicznych, w których odbywał praktyki i pracował zawodowo:

 -  W „Zarzewiu”  i w posterunku werbunkowym w Chełmie, związanym z Departamentem Wojskowym Naczelnego Komitetu Narodowego, kierowanym przez płk. Władysława Sikorskiego, nauczył się szanować wszystkie niepodległościowe opcje polskie. Stronił zawsze od doktrynerów i radykałów politycznych, czemu dał wyraz jako   kierownik Głównego  Urzędu  Zaciągu  do Wojska Polskiego  w Łukowie i organizator obchodów Kościuszkowskich w tym mieście.

- W Łukowie był organizatorem i oficerem  22 pułku piechoty składającego się z ochotników Polskiej Organizacji Wojskowej, zasłużonego w wojnie polsko- ukraińskiej o Lwów i Galicję Wschodnią ,w wojnie polsko-bolszewickiej oraz I Batalionu POW w Siedlcach.

-  Kwiatkowski już w początkach II Rzeczypospolitej  pracował w cieniu dwóch wybitnych inżynierów- prezydentów RP : Gabriela Narutowicza i Ignacego Mościckiego.  Pierwszy, jako minister robót publicznych w gabinecie Skulskiego, wysłał go w marcu 1920 r. na rokowania do Berlina dla  aktywizacji polskiego eksportu do Niemiec i respektowania przez ten kraj limitów dostaw węgla, ustalonych przez specjalną misję amerykańską. Drugi, jako profesor  Politechniki Lwowskiej,  wspierał jego studia i propozycje dotyczące gazyfikacji węgla i jego wykłady z tym związane na Politechnice Warszawskiej14.

Wcześniej Kwiatkowski  tematem „Węgiel kamienny jako surowiec chemiczny” wspierał kampanię plebiscytową na Górnym Śląsku prowadzoną przez Wojciecha Korfantego.  Pracując w Wydziale Sekcji Chemicznej  Głównego Urzędu Zaopatrzenia Armii przy Ministerstwie Spraw Wojskowych, odwiedzając zakłady chemiczne w Toruniu, Chełmnie, Chełmży, Grudziądzu, Tczewie i Bydgoszczy, na zamówienie Państwowej Rady Chemicznej   w lipcu 1920 r. wspólnie z inż. M. Płużańskim opracował „Program gospodarczy w sprawie azotowej”, bliski poglądom prof. inż. Ignacego Mościckiego ( 1867-1946), który 12 września 1922 r.  w sali Banku  Krajowego  we Lwowie postulował  rozbudowę zakładów produkujących  kwas siarkowy w Polsce centralnej, modernizację przejętych przez państwo polskie chorzowskich zakładów azotowych i uruchomienie  produkcji związków azotowych w  centrum Polski( pierwsza idea budowy Mościc).

 Nie przypadkowo w Chorzowie  jako dyrektor techniczny Kwiatkowski został zastępcą dyrektora naczelnego Ignacego Mościckiego, który jako Prezydent RP od   8 czerwca 1926 do 4 grudnia 1930 r. uczynił go ministrem przemysłu i handlu, głównym budowniczym Gdyni i innych elementów gospodarki morskiej. Kwiatkowski umiejętnie wykorzystał postępy koniunktury gospodarczej  lat 1926-1929 dla rozbudowy Warszawskiego, Łódzkiego, Śląskiego i Staropolskiego Okręgu Przemysłowego. Później od  grudnia 1930 r. kierował Państwową Fabryką Związków Azotowych w Mościcach  a od 1932 r. do października 1935 r. Zjednoczonymi Fabrykami Związków Azotowych w Mościcach, Chorzowie. Apogeum jego sukcesów w skali państwowej przypada na okres październik 1935 – wrzesień 1939 r. kiedy był wicepremierem ds. gospodarczych i ministrem skarbu. Kwiatkowski  był czynnym członkiem Akademii Nauk Technicznych, Towarzystwa Naukowego Warszawskiego i honorowym członkiem Polskiego Towarzystwa Chemicznego15.

Gospodarka dla Niepodległości

Jego protektor w latach 1918-1922, prof. Ignacy Mościcki, przed przejęciem Chorzowa, angażował się z całą rodziną w walkę o Lwów i Galicję Wschodnią dla Polski.  W świetle badań  Jerzego i Anny Kubiatowskich: „W 1916 r. był inicjatorem powstania i został kuratorem  Instytutu Badań Naukowych i Technicznych Metan we Lwowie, przekształconego  następnie w 1922 w Chemiczny Instytut Badawczy ( ChIB), który w 1928 został przeniesiony do Warszawy...Do najistotniejszych jego osiągnięć  należy zaliczyć opracowanie i wprowadzenie do przemysłu metody produkcji kwasu azotowego drogą syntezy tlenków azotu  z powietrza w płomieniu  łuku  elektrycznego...Opracował również  oryginalną metodę  absorpcji  uzyskiwanych tlenków azotu  w wieżach okresowo  zalewanych cieczą absorbującą...Mościcki uzyskał  ciekawe rozwiązania  wynikające z jego badań  nad ropą naftową  i jej przetwarzaniem...”.16

Znając jego autorytet w środowiskach naukowych Europy gabinet Leopolda Skulskiego powierzył mu organizację I Zjazdu Naukowego Rzeczypospolitej  w kwietniu 1920 r. W referacie programowym prof. Mościcki powiedział m.in.: „ Musimy  sobie zdać sprawę  z tego, że przy obecnym stanie ekonomicznym  długo niezależności  państwowej nie utrzymamy. Sama obrona granic zewnętrznych, nawet najświetniejsza  nie zabezpieczy nas przed niewolą, o ile nie potrafimy utrwalić niezależności gospodarczej. Historia daje nam dostateczną ilość  dowodów, że w ślad  za zależnością  gospodarczą musi przyjść wkrótce zależność polityczna”17. Zgodnie z tym poglądem I. Mościcki, jako prezydent RP wspierał działania rządu zmierzające do rozbudowy przemysłu zbrojeniowego w Zagłębiu Staropolskim i w Centralnym Okręgu Przemysłowym, polonizację przemysłu górnośląskiego, rozbudowę Gdyni i magistrali węglowej Śląsk- Gdynia, powiększenie zakresu badań i usług edukacyjnych Akademii Górniczo-Hutniczej, Politechniki Warszawskiej i Lwowskiej, Państwowej Wyższej Szkoły  Budowy Maszyn i Elektrotechniki im H. Wawelberga i S. Rotwanda, w Warszawie, Państwowej Szkoły Budowy Maszyn  i Elektrotechniki w Poznaniu i Wyższych Studiów Nauk Społecznych i Gospodarczych w Katowicach18.

Zbudować infrastrukturę

Nie mniejszą sławą w Europie cieszył się prof. Gabriel Narutowicz( 1865-1922), w świetle badań Janusza Grochulskiego inżynier hydrotechniki, pionier elektrowni wodnych, absolwent Politechniki w Zurychu. Od 1891 r.  był zaangażowany  w budowę linii kolejowej, wodociągów i kanalizacji w St. Gallen. Jako właściciel  własnego biura inżynierskiego „nadzorował budowę kilkunastu elektrowni wodnych w Szwajcarii, Włoszech, Austrii i Hiszpanii...W 1911 r. objechał samochodem Galicję, badając możliwości wykorzystania energii wodnej rzek Podkarpacia, zwłaszcza Dunajcu. Wysunął wówczas   śmiały projekt  budowy obiektów hydrotechnicznych na dopływach  górnej Wisły, a wśród nich zapory, zbiornika retencyjnego  i elektrowni w Jazowsku...Na zaproszenie ministra robót publicznych  niepodległej RP  Józefa Pruchnika  przybył w kwietniu  1919 r., by ocenić projekt  regulacji  Wisły na odcinku Warszawa - Modlin, budowy portu rzecznego na Saskiej Kępie, i kanału żeglugowego  Żerań- Zegrze”19.

Na powrót do kraju namówił go prof. I. Mościcki. 23 kwietnia czerwca1920 r. został powołany na ministra robót publicznych. Pełnił tą funkcję do 6 czerwca 1922 r. Na tym stanowisku doprowadził do uchwalenia przez Sejm ustawy wodnej promującej  państwowe przedsiębiorstwa melioracyjne, ustawy o budowie i utrzymaniu dróg publicznych, o pomocy w odbudowie kraju i ustawy elektryfikacyjnej. „Osobiście kierował projektowaniem  zbiornika powodziowego na Sole w Porąbce, i czuwał nad realizacją  elektrowni wodnej  w Gródku Pomorskim na Czarnej Wodzie. Opracował też  perspektywiczny plan zagospodarowania Wisły. Działał  w Komitecie Przebudowy Węzła Kolejowego Warszawskiego  i był naczelnym kierownikiem  budowy  Transatlantyckiej Stacji  Telegraficznej"20.

W latach 1920-1922 był pierwszym prezesem  Akademii Nauk Technicznych  i Państwowej Rady Odbudowy. Godnie reprezentował Polskę, z inicjatywy Naczelnika Państwa, w marcu 1922 r., na konferencji międzynarodowej w Genui.  Po objęciu 28 czerwca 1922 r. teki ministra spraw zagranicznych budował autorytet naszego kraju, przede wszystkim u sąsiadów.  Po wyborze na Prezydenta  przez Zgromadzenie Narodowe 9 grudnia 1922 r. został zastrzelony przez fanatyka ruchu narodowego Eligiusza Niewiadomskiego w gmachu  Zachęty Sztuk Pięknych 16 grudnia 1922 r.

Szczególny wpływ na odbudowę przemysłu polskiego i jego rozwój w latach II Rzeczypospolitej  miał absolwent uczelni petersburskich inżynier – technolog Andrzej Wierzbicki ( 1877-1961).

Technolog w Lewiatanie

Swą praktykę zawodową w Petersburgu  rozpoczynał jako członek Zarządu Towarzystwa K. Rudzki i Ska. Później by konsultantem Towarzystwa Handlowo- Przemysłowego Ł.J. Borkowski. Po powrocie do kraju w 1912 r. został  dyrektorem Towarzystwa Przemysłowego Gubernii Królestwa Polskiego, które korzystało z dobrej koniunktury gospodarczej, poprzedzającej wybuch I wojny światowej. W l. 1916-1917 i w 1918 r. jako minister przemysłu i handlu w gabinecie  Józefa Świeżyńskiego reprezentował koła przemysłowe w Tymczasowej Radzie Stanu. W 1919 r. Roman Dmowski zaproponował mu członkostwo w Komitecie Narodowym Polskim. Na jego prośbę oraz Władysława Grabskiego, trzeciego członka Polskiej Delegacji  Pokojowej, której przewodniczył Ignacy Paderewski, zorganizował grupę polskich ekspertów gospodarczych. W 1919 r. był  współtwórcą  Centralnego Związku Polskiego Przemysłu, Górnictwa, Handlu  i Finansów ( „Lewiatana”), którego został dyrektorem naczelnym, od 1932 r. także  prezesem Zarządu  Centralnego Związku Przemysłu Polskiego. Jego przemówienie w Sejmie Ustawodawczym na temat praw Polski do Górnego Śląska było decyzją Marszałka Sejmu  Wojciecha Trąmpczyńskiego kolportowane w językach obcych. W 1920 r. stanął na czele Komitetu Przemysłowego dla Potrzeb Armii, który wykorzystał zamówienia Ministerstwa Spraw Wojskowych dla uruchomienia wielu fabryk produkujących broń i inny sprzęt wojskowy. Wojna polsko-bolszewicka przyspieszyła  odbudowę przemysłu ponieważ większość zakładów przemysłowych  była zlokalizowana na terenach nie objętych bezpośrednio działaniami wojennymi. Jako działacz Związku Ludowo- Narodowego i przyjaciel Władysława Grabskiego poparł jego program gospodarczy z 1919 r. i wielką reformę walutową lat 1924-1925.

Po przewrocie majowym odgrywał nadal  kluczową pozycję w kołach przemysłowo- finansowych, kierując „Lewiatanem”, jako członek Rady Banku Handlowego w Warszawie, Rady Banku Polskiego, wielu spółek akcyjnych i jako doradca ekonomiczny rządu i poseł w latach 1935-1938 r. Jako zwolennik liberalnej polityki gospodarczej był często krytykowany, szczególnie w latach 1929-1939 przez zwolenników etatyzmu  i interwencjonizmu gospodarczego. W czasie niemieckiej okupacji  utrzymywał kontakty z Delegaturą Rządu RP na Kraj, m.in. z Czesławem Klarnerem. Był więźniem Pawiaka i Montelupich. Po wojnie wydał „Wspomnienia i dokumenty”- bogate źródło, solidnie przygotowane, dla poznania najnowszych dziejów gospodarczych  Polski21.

c.d.n.

Marian Marek Drozdowski

14. Tamże, s.40-44

15. Tamże, s. 229

16. Słownik biograficzny techników polskich.  Jubileuszowe wydanie specjalne, Warszawa 2015, s. 87

17. Ignacy Mościcki .Prezydent RP, Autobiografia, Warszawa 1993, s. 273

18. Encyklopedia Historii Drugiej Rzeczypospolitej, s. 44

19. Słownik biograficzny techników polskich, s. 90

20. J. w.

21. Encyklopedia Historii Drugiej Rzeczypospolitej, s. 489

Komentuje Waldemar Rukść

eNOT.pl - Portal Naczelnej Organizacji Technicznej | eNOT.pl