Początki informatyki w Polsce (1)


03-02-2018 14:26:42

Redakcja „Przeglądu Technicznego”, odnotowując wszelkie wynalazki oraz nowości w światowej nauce i technice, nie mogła pominąć również pojawienia się elektronicznych maszyn cyfrowych, zwanych w skrócie EMC. W początku lat sześćdziesiątych XX wieku nie używano określenia komputer. Można się o tym przekonać, sięgając do artykułu w „PT” nr 10 z 1964 r., zatytułowanego „Elektroniczne maszyny cyfrowe IMM PAN”.

W ciągu ostatnich dziesięciu lat na całym świecie nastąpił szybki rozwój produkcji elektronicznych maszyn cyfrowych. Znajdują one szerokie zastosowanie przede wszystkim w administracji państwowej, w wojsku w dziedzinie zarządzania przedsiębiorstwami przemysłowymi, handlowymi, transportowymi, w bankach i towarzystwach ubezpieczeniowych. Dużą rolę spełniają maszyny cyfrowe stosowane do obliczeń naukowych i projektowych. Coraz bardziej zwiększa się zastosowanie maszyn do sterowania procesami technologicznymi w czasie realnym.

O dynamice rozwoju produkcji maszyn cyfrowych świadczą dane amerykańskie. Pierwszą elektroniczną maszynę cyfrową ENIAC uruchomiono w 1946 r. na uniwersytecie w Pensylwanii. Amerykańska produkcja seryjna rozpoczęła się w latach 1952-1953. Od 1951 r. do połowy 1962 r. zbudowano w USA 16 187 maszyn cyfrowych o wartości 4,5 miliarda dolarów, przy tym roczny przyrost wartości sprzedawanych maszyn, począwszy od 1957 r., wynosił około 25 proc. Szacuje się, że obecnie pracuje na całym świecie ponad 15 000 maszyn.

XYZ i ZAM-2 – pierwsze polskie maszyny cyfrowe

Pierwszą polską elektroniczną uniwersalną maszynę cyfrową XYZ uruchomiono w 1958 r. w ówczesnym Zakładzie Aparatów Matematycznych PAN (obecnie Instytut Maszyn Matematycznych PAN). Była to oryginalna konstrukcja pracowników naukowych i inżynieryjnych Instytutu. Przez kilka lat XYZ była jedyną pracującą maszyną cyfrową w Polsce. Eksploatacja tej maszyny w Instytucie Maszyn Matematycznych PAN umożliwiła dalsze prace rozwojowe, zarówno w zakresie konstrukcji i technologii, jak i organizacji logicznej. Powstał pierwszy w Polsce warsztat pracy dla matematyków zajmujących się zagadnieniami zastosowań i języków programowania maszyn cyfrowych.

W trakcie prac nad konstrukcją i eksploatacją XYZ, a następnie maszyny ZAM-2, młody zespół Instytutu pod kierownictwem prof. dr. Leona Łukaszewicza opanowywał nową w Polsce specjalność, ucząc się i jednocześnie przekazując zdobywaną wiedzę innym.  

Maszyna ZAM-2, której modelem była XYZ, weszła do produkcji małoseryjnej w Zakładzie Doświadczalnym IMM PAN, który ulepszając kolejne wersje maszyny, wyprodukował do chwili obecnej 8 egzemplarzy. Maszyny ZAM-2 pracują już w ośrodkach obliczeniowych Politechniki Łódzkiej, Politechniki Gdańskiej, Biura Projektów Syntezy Chemicznej, Instytutu Lotnictwa, IMM PAN. Jeden egzemplarz został w ubiegłym roku sprzedany do NRD. Była to pierwsza maszyna cyfrowa wyeksportowana z Polski.

Uniwersalne maszyny cyfrowe ZAM-2 służą głównie do rozwiązywania naukowo-technicznych problemów obliczeniowych. Przykładowo można podać niektóre problemy rozwiązane na maszynach ZAM-2:

w energetyce – wyznaczanie najkorzystniejszego rozkładu obciążeń dla poszczególnych elektrowni, pracujących w jednym systemie;

w budownictwie – obliczenia statyczne, projektowanie mostów;

w rolnictwie – statystyczne opracowywanie wyników doświadczeń, określanie standardowych odchyłek próbek nasion;

w transporcie – wyznaczenie najekonomiczniejszych tras przewozów;

w geodezji – rozwiązywanie układów równań liniowych, wyrównujących sieć geodezyjną metodą najmniejszych kwadratów;

w atomistyce – obliczenia związane z rozproszeniem nukleonów;

w przemyśle – badanie procesów cieplnych w transformatorach, projektowanie najkorzystniejszych zestawów soczewek optycznych w obiektywach, wyznaczanie optymalnego kształtu łopatek turbinowych, określanie parametrów mieszanin gazowych w różnych warunkach ciśnienia i temperatury (przemysł chemiczny) itd.;

w planowaniu produkcji – sporządzanie operatywnych planów walcowania w hutnictwie itd.

Przykłady te daleko nie wyczerpują możliwości maszyny ZAM-2, która posiada już pokaźną bibliotekę programów i podprogramów, wzbogacaną systematycznie.

Niektóre dane techniczne ZAM-2

Maszyna ZAM-2 średnio może wykonywać ok. 1000 dodawań lub odejmowań, względnie ok. 300 mnożeń lub dzieleń na sekundę. ZAM-2 jest maszyną szeregową, tzn. informacja jest w niej przetwarzana bit po bicie. Zbudowana została w dynamicznej technice lampowej. Zasilana jest z sieci trójfazowej 220/380 V, 50 Hz. Pobór mocy wynosi około 11 KVA. Układy liczące oraz układy pamięci są umieszczone w dwóch szafach o wymiarach około 500 x 2500 x 1900 mm. Stolik operatora, pomocnicza pamięć bębnowa, wejście i wyjście oraz zasilanie wykonane są w postaci odrębnych urządzeń. W szafy i pozostałe urządzenia wbudowany jest system chłodzenia…

Wybór i oprac. Bronisław Hynowski

 

Komentuje Waldemar Rukść: ASF

eNOT.pl - Portal Naczelnej Organizacji Technicznej | eNOT.pl