Rzeczpospolita Inżynierska w pierwszych latach niepodległości 1918-1922 (Część III)


24-02-2018 18:23:37

Czesław Klarner

Inżynierem technologiem ze szkoły petersburskiej był Czesław Klarner (1872-1957). W świetle badań Zbigniewa Landaua: „w latach 1918-1920 dyrektor Departamentu Przemysłu w Ministerstwie Przemysłu i Handlu dążył do stworzenia warunków odbudowy i uruchomienia zniszczonych fabryk; rzecznik podjęcia budowy portu w Gdyni. W latach 1920- 1923 dyrektor Banku Handlowego w Warszawie S.A.22 W drugim gabinecie Władysława Grabskiego od 1 stycznia 1924 r. do 15 maja 1925 r. pełnił funkcję wiceministra skarbu, realizując z energią reformę walutową i skarbową. Brał udział we wstępnych rokowaniach o pożyczkę Banku Dillon, Read and Co. i w podpisaniu 4 lipca 1924 r. umowy z francuskim konsorcjum w sprawie budowy portu w Gdyni. Jako minister przemysłu i handlu od 16 maja 1925 r. minimalizował skutki wojny celno-gospodarczej z Niemcami. Po dymisji gabinetu Grabskiego 14 listopada 1925 r. został prezesem Towarzystwa Starachowickich Zakładów Górniczych SA, które rozbudował i uczynił dzięki zamówieniom Ministerstwa Spraw Wojskowych największym producentem polskich armat, haubic i amunicji dla nich.23 Był prezesem licznych spółek akcyjnych i towarzystw przemysłowych, m.in. w Starachowicach, Stalowej Woli i Mościcach, Warszawie (Zakłady Mechaniczne Lilpop, Rau, i Loewenstein). Był członkiem władz „Lewiatana”, od 1929 r. prezesem Związku Izb Przemysłowo-Handlowych RP, w latach 1933-1934 prezesem Funduszu Pracy, a od 1936 r. Huty Pokój SA i członkiem Zarządu Związku Polskich Hut Żelaznych.

Jako współbudowniczy Centralnego Okręgu Przemysłowego reprezentował koła przemysłowe w Senacie V kadencji (1938-1939). We wrześniu 1939 r. był zaangażowany w cywilną obronę stolicy. Podczas okupacji niemieckiej był wiceprezesem Rady Głównej Opiekuńczej i kierownikiem Departamentu Finansowego Delegatury Rządu na Kraj. Po wojnie był zaangażowany w odbudowę Warszawy jako prezes Stołecznego Obywatelskiego Komitetu Odbudowy Warszawy i wiceprezes Izby Przemysłowo-Handlowej. Był lojalnym partnerem dokonań Eugeniusza Kwiatkowskiego, który wysoko cenił jego kompetencje zawodowe i jego wizję uprzemysławiania Polski.

Piotr Stanisław Drzewiecki

Ze szkoły petersburskiej wywodził się przyjaciel Klarnera Piotr Stanisław Drzewiecki (1875-1943), inżynier technolog, przemysłowiec i wybitny działacz gospodarczy i społeczny. Jako absolwent Instytutu Technologicznego w Petersburgu po powrocie do kraju założył w 1898 r. Towarzystwo Budowy Maszyn i Urządzeń Sanitarnych Drzewiecki Jeziorański S.A., które wkrótce znane było nie tylko w Królestwie, ale w całej Rosji.

Od 1899 r. działał aktywnie w Stowarzyszeniu Techników, które w 1905 r. wystawiło przy ul. Czackiego imponujący pod względem architektonicznym Dom Technika. Przy braku polskich uczelni ich funkcje spełniało, kierowane przez Drzewieckiego, Towarzystwo Kursów Naukowych, które zadbało o restytucję Uniwersytetu i Politechniki Warszawskiej, Wyższej Szkoły Handlowej, Szkoły Nauk Politycznych i Wyższej Szkoły Rolniczej.

Drzewiecki jako wiceprzewodniczący Komitetu Obywatelskiego M. St. Warszawy potrafił zatrudnić setki inżynierów i techników warszawskich w licznych komisjach problemowych Komitetu, któremu przewodniczył książę Zdzisław Lubomirski. Po powołaniu Rady Regencyjnej 23 października 1917 r. przejął obowiązki prezydenta Warszawy. Wcześniej Rada Miejska w wyniku porozumienia zwycięskiego Komitetu Narodowego z Komitetem Demokratycznym i PPS uchwaliła, że „ samorząd Warszawy jest pierwszym krokiem do odbudowy Państwa Polskiego”. Rada ta do wyborów do Sejmu Ustawodawczego 26 stycznia 1919 r. pełniła funkcje narodowej reprezentacji wypowiadającej się w kluczowych sprawach odradzającej się państwowości polskiej.

Drzewiecki działał na kilku polach. W latach I wojny światowej organizował pomoc charytatywną dla uchodźców polskich i żydowskich oraz bezrobotnych i głodnych mieszkańców. Był współorganizatorem wielkiego pochodu narodowego 3 maja 1916 r. i wspomnianych akcji oświatowych. 12 listopada 1918 r. inspirował uchwałę o honorowym obywatelstwie dla Józefa Piłsudskiego, 8 stycznia 1919 r. – dla Ignacego Paderewskiego. Jako prezydent miasta dbał o zaspokojenie elementarnych potrzeb powstających w Warszawie instytucji rządowych i garnizonu warszawskiego. Kierowany przez niego do listopada 1921 r. magistrat organizował pomoc materialną dla Lwowa, Wilna i Komitetu Plebiscytowego na Górnym Śląsku. Jego funkcje prezydenckie potwierdziła wybrana w demokratycznych wyborach 23 lutego 1919 r. rada Miasta Stołecznego Warszawy.

Apogeum działalności społecznej Drzewieckiego przypadło w okresie Bitwy Warszawskiej, kiedy był wiceprzewodniczącym Rady Obrony Stolicy i przewodniczącym jej Komisji Finansowej. Z myślą o potrzebach ogólnokrajowych stanął na czele Polskiego Banku Komunalnego, organizował Pierwszą Fabrykę Lokomotyw w Chrzanowie S.A. i w 1922 r. stanął na czele Polskiego Towarzystwa Elektrycznego. W latach 1920-1932 był członkiem kierownictwa „Lewiatana”.

Drzewiecki kładł nacisk na stosowanie w polskim przemyśle maszynowym postępu technicznego, który jest niezbędnym warunkiem zdobycia rynków zagranicznych. Śledził ten postęp na światowych wystawach gospodarczych w Stanach Zjednoczonych i we Francji. Propagował również naukową organizację pracy. 26 lutego 1919 r. wraz z prof. Karolem Adamieckim, Henrykiem Karpińskim, Stanisławem Okolskim i Zygmuntem Straszewiczem założył Ligę Pracy w celu poprawy organizacji i wydajności pracy w przemyśle, administracji, szkolnictwie i handlu. Istniejąca do września 1939 r. Liga powołała Instytut Naukowej Organizacji i Kierownictwa i wydała ok. 100 studiów, w tym wiele autorstwa Drzewieckiego. Idee Ligi Pracy realizował w Polsce Komitet Normalizacyjny, którego Drzewiecki był prezesem. Od 1933 r. stał także na czele Polskiego Związku Przemysłu Metalowego, utworzonego w 1920 r. Pod koniec lat 30. skupiał on 360 fabryk i zatrudniał 70 tys. pracowników. Wielkie wrażenie wywołała zorganizowana w Warszawie w 1936 r. przez Piotra Drzewieckiego Wystawa Przemysłu Metalowego i Elektrotechnicznego prezentująca najnowsze osiągnięcia techniczne branży.

Służył Warszawie jako przewodniczący Regionalnego Planu Warszawy i Komitetu Rozbudowy Warszawy, który pomagał Stefanowi Starzyńskiemu europeizować stolicę. W czasie okupacji niemieckiej współpracował z Delegaturą Rządu na Kraj, głównie z Czesławem Klarnerem i przygotowywał dla gabinetu gen. Władysława Sikorskiego studium o skali zniszczeń przemysłu polskiego przez okupanta niemieckiego. Studium to trafiło do rąk gestapo i spowodowało aresztowanie Drzewieckiego 10 stycznia 1942 r. i jego uwięzienie w Spandau pod Berlinem, gdzie zmarł z wycieńczenia 8 grudnia 1943 r.24

Edmund Zieleniewski

Rolnictwu, które szybko odzyskało pozom produkcji sprzed I wojny światowej, oraz budownictwu służyła fabryka maszyn i konstrukcji stalowych założona przez Ludwika Zieleniewskiego (1819-1885), prowadzona przez jego utalentowanego syna, twórcę wielu patentów, inż. Edmunda Zieleniewskiego (1855-1919). Przekształcił on rodzinną firmę w 1900 r. w spółkę akcyjną z udziałem kapitału austriackiego i czeskiego. Spółka ta produkowała nie tylko maszyny rolnicze, konstrukcje stalowe, m.in. mostowe, maszyny budowlane, sprzęt kolejowy, ale także kotły i silniki parowe i pompy. W 1913 r. wchłonęła fabrykę maszyn Andrzeja Lubomirskiego we Lwowie oraz Sanocką Fabrykę Wagonów i Maszyn, a w czasach narodzin II Rzeczypospolitej stała się największym zakładem przemysłu maszynowego w Polsce. Był to sukces Edmunda Zieleniewskiego i jego brata Leona Zieleniewskiego, który zajmował się sprawami handlowo-administracyjnymi. Wkrótce ich firma wchłonęła w 1923 r. Hutę Pokój i pod wpływem w 1928 r. Piotra Drzewieckiego dokonała fuzji z Towarzystwem Akcyjnym Zakładów Kotlarskich i Mechanicznych W. Fitzner i K. Gamper pod nazwą Zjednoczone Fabryki Maszyn Kotłów i Wagonów L. Zieleniewski i Fitzner- Gamper S.A. Był to największy koncern maszynowy II Rzeczypospolitej, zatrudniający wielu inżynierów i techników.25 W świetle badań Zbigniewa Pustuły: „Szeroki i dość nowoczesny technicznie asortyment wyrobów 7 wyspecjalizowanych fabryk koncernu obejmował głównie w Krakowie – maszyny i urządzenia dla przemysłu rolno-spożywczego, chemicznego, górnictwa i hutnictwa, chłodnie automatyczne, statki, pontony, mosty, przesuwnice i zwrotnice kolejowe; w Sosnowcu – kotły parowe, armatury i konstrukcje żelazne; w Sanoku – wagony kolejowej i karoserie samochodowe; w Dąbrowie Górniczej – obrabiarki do metali i odlewy; we Lwowie – maszyny dla przemysłu rolno-spożywczego, motory i odlewy; w Siemianowicach – walcarki, cysterny i rury wiertnicze; w Tarnowskich Górach – rurociągi, grzejniki, maszyny stalowe.”26

Wspomniany koncern zatrudniający w 1924 r. blisko 4 tys. pracowników był obecny w czasach II Rzeczypospolitej przy każdej większej inwestycji przemysłowej i kolejowej. Był wizytówką polskiego, nowoczesnego przemysłu maszynowego.

prof. Marek Drozdowski

22. Tamże, s. 155

23. M.M. Drozdowski, „Historia Centralnego Okręgu Przemysłowego. Geneza. Budowa. Wizja przyszłości. Opinie”, Radom. s. 129 

24. „Budowniczowie II Rzeczypospolitej”, s. 95-111

25. Bolesław Orłowski, Historia techniki polskiej, Radom 2008, s. 237-238

26. Encyklopedia Historii Drugiej Rzeczypospolitej, s. 522

Komentuje Waldemar Rukść

21-22
Aktualny numer WSZYSTKIE
eNOT.pl - Portal Naczelnej Organizacji Technicznej | eNOT.pl