Od Horyzontu 2020 do Horyzontu Europa


21-09-2018 15:30:32

Z dr. inż. Zygmuntem Krasińskim, dyrektorem Krajowego Punktu Kontaktowego Programów Badawczych Unii Europejskiej przy Instytucie Podstawowych Problemów Techniki PAN, rozmawia Irena Fober.

- 20 lat udziału w Programach Ramowych Badań i Innowacji UE to ponad miliard euro zdobyty w konkursach przez blisko 6800 zespołów badawczych, naukowców, przedsiębiorstw, instytucji naukowych. Z takim wynikiem odstajemy jednak i to bardzo od najważniejszych europejskich graczy. Jesteśmy płatnikiem netto – do budżetu UE Polska wpłaca 3% środków, a w formie grantów Horyzontu 2020 udaje nam się zdobyć 1%. Jak powiedział minister nauki wicepremier Jarosław Gowin – nie satysfakcjonuje nas pozycja lidera wśród nowych krajów członkowskich i 15 pozycja w rankingu krajów członkowskich pod względem dofinansowania i liczby zespołów w projektach H2020. Czy mimo coraz większego potencjału polskich naukowców i laboratoriów oraz działań mających zwiększyć aktywność polskich partnerów, napotkaliśmy na nieprzekraczalny szklany sufit?

- Nie ma mowy o szklanym suficie. W czerwcu na konferencji „20 lat Polski w Programach Ramowych UE” zebraliśmy głównych graczy polskiego rynku badań i innowacji i podsumowując dotychczasowe osiągnięcia zespołów, dyskutowaliśmy, jak rozpocząć nowy, aktywny udział Polski w ostatnich latach H2020 i w kolejnym programie Horyzont Europa. Wydźwięk Konferencji jest jasny – musimy zmienić sytuację Polski w unijnych programach ramowych i jesteśmy na dobrej drodze. Jesteśmy teraz w takim miejscu, w jakim była Hiszpania w 2005 r. Jeżeli jej się udało, nam również może się udać osiągnąć cel, jaki wyznaczył premier, czyli 3% udziału w Programie Horyzont Europa. Nie można jednak zapominać, że pozycja w H2020 jest skorelowana z poziomem krajowych inwestycji w b+r. A my za mało inwestujemy jako kraj w badania i mamy zbyt mało naukowców, którzy niewystarczająco doceniają wartość współpracy międzynarodowej. To nie tylko GERD, ale również wielkość nakładów w przeliczeniu na jednego naukowca, a pod tym względem jesteśmy na 4. miejscu od końca w UE. H2020 jest nastawiony na innowacje, a w rankingach innowacyjności plasujemy się w końcówce krajów członkowskich. Reformy krajowe, strategiczne włączenie instytucji i postawienie na wsparcie innowacyjnych przedsiębiorstw ma tu bardzo duże znaczenie.

Krajowy Punkt Kontaktowy PB UE od początku H2020 podjął systemowe działania zwiększające udział Polski w tym programie. Konkretne rekomendacje wypracowaliśmy ze środowiskiem w 2016 r. podczas konferencji „Horyzont 2020 – gdzie jesteśmy i dokąd zmierzamy – możliwości i wyzwania dla Polski”. Od tego czasu, przy wsparciu Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz Stałego Przedstawicielstwa RP przy UE, wiele udało nam się osiągnąć w zakresie aktywizacji polskich ekspertów, przygotowywania tematyki konkursów i oceny wniosków projektowych, a także przygotowywania i oceny wdrażania Programów Ramowych UE. Do 4,3% zwiększył się udział polskich ekspertów oceniających wnioski w H2020. W konsultacjach oceny śródokresowej H2020 Polska zajęła wysoką, 9. pozycję pod względem liczby przesłanych opinii (120). W pracach Grupy Wysokiego Szczebla (grupa Lamy’ego) i Grupy ds. EIC, które przedstawiły rekomendacje dotyczące przyszłości badań i innowacji w UE, uczestniczyły Polki. Po raz pierwszy w historii przygotowaliśmy stanowisko polskich ekspertów do kolejnego programu ramowego, które rok temu zaprezentowałem w Brukseli. A dzięki zaangażowaniu ekspertów w ramach 12 grup doradczych KPK, wprowadzono do wybranych konkursów na lata 2018-2020 korzystne zapisy i instrumenty, dzięki którym łatwiej będzie włączyć do projektów H2020 partnerów szeroko reprezentujących różne kraje i regiony europejskie. Co bardzo ważne, wpłynęliśmy na wprowadzenie korzystnych dla polskich beneficjentów zasad wynagradzania, które pozwalają na wypłacanie dodatków w projektach H2020 na takim samym poziomie jak w programach krajowych.

Nasze działania zostały docenione, co było widać podczas czerwcowej konferencji. Unijny komisarz ds. badań, nauki i innowacji Carlos Moedas zwrócił uwagę, jak niezwykle cenny okazał się wkład polskich władz w toczącą się debatę o badaniach i innowacjach w Europie. W ogóle należy podkreślić, że KE aktywnie promuje nasz jubileusz.

- Czy KE ma instrumenty, które mogłyby ułatwić udział mniej aktywnym państwom czy regionom?

- Programy Ramowe powstały, aby zwiększyć konkurencyjność gospodarki UE na rynku globalnym. Narzędziem, które ma temu służyć, jest zbudowanie wspólnego, zintegrowanego rynku badań i innowacji w Europie. Trzeba obiektywnie przyznać, że to się do tej pory nie udało.

Zgadzamy się z KE w kwestii prymatu doskonałości naukowej. Niemniej jednak, jako że doskonałość obecna jest w całej Europie, szczególnie istotne jest podejmowanie działań poszerzających udział w programie wszystkich państw członkowskich UE. Nasza doskonałość naukowa rozwijała się na bazie wywalczonych przez dr. Andrzeja Siemaszko jeszcze w 5. PR konkursów na Centra Doskonałości zdominowanych przez polskie instytucje, ich kontynuacją w 7. PR były konkursy REGPOT (potencjał badawczy regionów konwergencji). Czworo polskich laureatów prestiżowych ERC Starting Grants 2018 (granty Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych) nie wzięło się przecież znikąd – dr Magdalena Winiarska z Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, która otrzymała grant na poszukiwanie nowatorskich strategii usprawniających immunoterapię nowotworów, była wcześniej zaangażowana właśnie w projekt REGPOT. Ponad połowa składanych wniosków w H2020 to świetnie ocenione projekty, jednak potem dofinansowanie dostaje zaledwie jedna czwarta. Jak na razie 20% beneficjentów pozyskuje 88% budżetu Horyzontu 2020. Właściwym krokiem będzie dalsze rozwijanie we wszystkich filarach Horyzontu 2020 instrumentów poszerzania uczestnictwa o charakterze horyzontalnym, np. kryterium selekcji świetnie ocenionych projektów zapewniające szersze włączenie krajów.

Bez tego nie poradzimy sobie z tzw. innovation gap i nie zbudujemy jednolitego, zintegrowanego rynku badań i innowacji w Europie. Kryterium selekcji zostało już wprowadzone do konkursów H2020: Teaming2, Twinning i ERA Chairs, które służą rozszerzaniu uczestnictwa, a przez to wzmacniają europejską przestrzeń badawczą. Trzeba iść dalej w tym kierunku.

- Jedną z przyczyn mniejszego zainteresowania polskich uczestników programami ramowymi może być to, że bardziej atrakcyjne finansowo i w ogóle łatwiejsze są granty w programach krajowych. Jak to jest z tą synergią między funduszami strukturalnymi a europejskimi programami badań?

- Powinniśmy przykładać do tego większą wagę. Niewątpliwie przed polskimi przedsiębiorstwami, uczelniami, instytutami pojawiło się tyle miliardów w programach krajowych, że europejskie programy mogły stać się dla nich mniej atrakcyjne. Pamiętajmy, że H2020 to program dla najlepszych naukowców i innowatorów. 10 mld euro – a taki jest roczny budżet H2020 – w porównaniu z 280 mld euro, jakie państwa członkowskie inwestują w b+r, to naprawdę niewiele. Ale udział w H2020, równolegle do udziału w grantach krajowych, to warunek konieczny rozwoju doskonałości naukowej i innowacyjności. Po wprowadzeniu zmiany zasad wynagradzania w H2020, powinniśmy systemowo zadbać o spójność zasad finansowania w programach krajowych, co ułatwi wdrażanie nowych zasad wynagradzania w instytucjach. Ważne są też uruchomione przez ministra inwestycji i rozwoju działania na rzecz koordynacji synergii środków EFSI i programów zarządzanych przez KE, jak H2020, COSME, Life, Connecting Europe czy Erasmus+. Zewnętrzni eksperci na podstawie badań ankietowych pokazali nasze słabe i mocne strony, jeśli chodzi o udział w programach europejskich. Z satysfakcją przyjąłem do wiadomości, że w ocenie środowiska taką mocną stroną jest tworzony od 20 lat przez KPK PB EU ekosystem wsparcia polskich podmiotów. Jesteśmy dla wszystkich otwarci i dzięki dofinansowaniu MNiSW wraz z Siecią KPK zapewniamy nieodpłatnie kompleksowe wsparcie, od etapu wybierania tematyki konkursów, po przygotowanie wniosku i poszukiwanie partnerów, a skończywszy na realizacji, rozliczeniu projektu i promocji wyników w mediach. Docieramy do firm, przedstawiając im możliwości w H2020 w synergii z konkursami dostępnymi np. w Programie Operacyjnym Inteligentny Rozwój. Oferta Programów Ramowych rozwija się w kierunku dedykowanych instrumentów dla mśp, w tym startup-ów, wspierających przejście przez tzw. dolinę śmierci.

- Czy korzyści z udziału w programach ramowych mamy mierzyć tylko wysokością grantów? To również kontakty naukowe i biznesowe, nowe technologie, miejsca pracy...

- Ależ oczywiście. Musimy sobie uzmysłowić, że to jest ta prawdziwa wisienka na torcie. Największym przedsiębiorstwem w H2020, z dofinansowaniem prawie 50 mln euro, jest Siemens. Firma, która sama inwestuje miliardy w b+r, na pewno nie jest tam dla pieniędzy. Jeśli więc tylko mamy potencjał, nie wolno się zastanawiać, czy startować w Programach Ramowych, bo to one dają prestiż, prawa do własności intelektualnej, dostęp do międzynarodowych rynków i międzynarodowe publikacje, a czy właśnie nie tego nam brakuje? Duże firmy w Programach Ramowych tworzą cały ekosystem współpracy z instytutami, uczelniami, mśp i startup-ami. Razem z rządem staramy się zachęcić wielkie polskie firmy. Do gry wszedł już KGHM, Grupa Azoty, PKN Orlen, przymierza się RAFAKO. Przemysł wywalczył w Programach Ramowych bardzo dobre warunki. Również mśp mogą dostać na przykład 100% dofinansowania w research innovation actions. Horyzont Europa też będzie nastawiony na wielki przemysł, ponieważ finalnym celem programów ramowych jest zwiększanie europejskiej konkurencyjności.

- W jaki sposób MNiSW wspiera uczestników Programów Ramowych i co zmieni się po wejściu Ustawy 2.0?

- Mało który kraj przygotował takie wsparcie dla aplikujących. Swoją rolę spełniają „Granty na granty”, „Premia na Horyzoncie” czy dofinansowanie projektów, w tym typu RISE i Cofund w działaniach Marii Skłodowskiej-Curie. Wyrażamy nadzieję, że instrumenty te będą w odpowiednim zakresie kontynuowane po wejściu w życie Ustawy 2.0.

- Może powinniśmy być też bardziej widoczni w Brukseli i skuteczniej lobować tam na rzecz polskiego uczestnictwa.

- Jak najbardziej tak. To kwestia obsadzania ważnych stanowisk w gremiach europejskich, aktywności w stowarzyszeniach, platformach technologicznych i grupach doradczych KE, stworzenia sprawnego polskiego „liason office” i otwierania oddziałów firm w Brukseli, udział w istotnych wydarzeniach i spotkaniach brokerskich, a także ściągania do Polski ważnych wydarzeń. W tym zakresie mamy już pewne doświadczenie. Zapraszamy polskich ekspertów do udziału w spotkaniach brokerskich i wyjazdach studyjnych sektorów przemysłowych do Brukseli. W pracach niezależnego zespołu 12 ekspertów, którzy przedstawili rekomendacje dotyczące przyszłości badań i innowacji w Europie, uczestniczyła prof. Lucyna Woźniak, prorektor Uniwersytetu Medycznego w Łodzi. Europejski Instytut Innowacji i Technologii w Budapeszcie zaproponował, aby KPK zorganizował w Warszawie EIT Awareness Day – wydarzenie odbędzie się 25 września 2018 r. w Ministerstwie Przedsiębiorczości i Technologii. Jesteśmy też partnerem Europejskiego Forum Technologii (26-27.09., Katowice). Ogłoszono konkurs na nowego przewodniczącego ERC i liczymy na zgłoszenia ze strony wybitych polskich naukowców o ugruntowanej pozycji międzynarodowej. Ważni europejscy gracze dbają, by ich obszary interesów znalazły odbicie w nowym programie Horyzont Europa, Fraunhofer zgłosił już 6 pomysłów na misje w ramach filaru „Globalne wyzwania i konkurencyjność przemysłowa”. Jest czas, abyśmy i my przedstawili swoje propozycje.

- Dziękuję za rozmowę.

 

Nowy adres Krajowego Punktu Kontaktowego Programów Badawczych Unii Europejskiej: ul. Wawelska 14, 02-061 Warszawa.

Horyzont Europa to już dziewiąty Program Ramowy (PR) Unii Europejskiej w zakresie badań naukowych i innowacji. Negocjacje w sprawie budżetu jeszcze trwają, na razie mówi się o wzroście nakładów o co najmniej 30%, czyli zaproponowanej przez Komisję Europejską kwocie 100 mld euro. Program zacznie się w 2021 r. i potrwa kolejne 7 lat. Wiele jego elementów będzie kontynuacją Horyzontu 2020 (ósmego PR). Struktura Horyzontu Europa ma opierać się na trzech filarach:

Otwarta nauka – promowanie i rozwój doskonałości naukowej i pionierskich badań za pośrednictwem Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych (ERC); działania „Marii Skłodowskiej-Curie”, które mają przyczynić się do zwiększenia mobilności międzysektorowej i międzynarodowej oraz rozwoju kadry naukowej, a także działania na rzecz rozwoju i wykorzystania infrastruktur badawczych.

Globalne wyzwania i konkurencyjność przemysłowa – projekty współpracy, łączące sektor nauki i przemysłu. W planowaniu strategicznym zostaną określone misje realizujące cele istotne z punktu widzenia społeczeństwa europejskiego, jak starzenie się społeczeństw, wzrost bezrobocia na skutek automatyzacji rynku pracy, walka z rakiem czy przyjazny ekologiczny transport. Elementami filaru są klastry: „Zdrowie”, „Integracyjne i bezpieczne społeczeństwo”, „Technologie cyfrowe i przemysł”, „Klimat, energetyka i mobilność”, „Żywność i zasoby naturalne”.

Otwarte innowacje wspieranie rozwoju przełomowych technologii i wprowadzania innowacyjnych rozwiązań na rynek. Elementami filaru są Europejska Rada ds. Innowacji, Europejskie ekosystemy innowacji i Europejski Instytut Innowacji i Technologii. Dodatkowo Wzmacnianie europejskiej przestrzeni badawczej obejmuje dzielenie się doskonałością oraz zreformowanie i usprawnienie europejskiego systemu badań naukowych i innowacji.

***

KPK PB UE jest współorganizatorem Europejskiego Forum Technologicznego. Organizatorzy spodziewają się, że do Katowic przyjedzie blisko 1000 naukowców i przedstawicieli dostawców technologii, przedsiębiorstw, stowarzyszeń naukowych i inżynieryjnych, instytucji finansowych i innych interesariuszy z całej Europy. Tematem przewodnim Forum, który przedstawi komisarz Carlos Moedas, będzie rola Programów Ramowych UE w obecnej i przyszłej perspektywie finansowej. To świetna okazja, aby się spotkać, wymienić ideami i pomysłami oraz zainicjować tworzenie sieci i pozyskać potencjalnych partnerów.

Komentuje Waldemar Rukść

eNOT.pl - Portal Naczelnej Organizacji Technicznej | eNOT.pl