Od warszawskiej kamienicy do kampusu w Kielcach. Polskie Miary w 100-lecie niepodległości


21-11-2018 21:38:27

Jest to piękny i niezwykły czas dla Polski, ale też dla metrologii. Podobnie jak niepodległa Polska, tak i Główny Urząd Miar (GUM) obchodzi swój setny jubileusz. Administracja miar również miała wielki wkład w rozwój naszego kraju i kształtowanie państwa polskiego.

Początki polskiej administracji miar to także początki polskiej państwowości, która odradzała się po stuleciach zaborów, bo miary to jeden z fundamentów każdego państwa. Powołanie do życia GUM odbyło się na podstawie dekretu o miarach z 8 lutego 1919 r., podpisanego przez Naczelnika Państwa Polskiego Józefa Piłsudskiego.

Pierwszym zadaniem postawionym przed GUM było dokonanie połączenia i ujednolicenie systemów miar funkcjonujących w różnych zaborach. Pierwszym dyrektorem Urzędu został inżynier Zdzisław Rauszer i piastował tę funkcję aż do 1949 r. Miał on jasną, długoterminową wizję rozwoju polskiej metrologii. To on wprowadził Polskę w międzynarodowy system metryczny.

Pierwsze dekady działalności GUM

Pod rządami Zdzisława Rauszera Główny Urząd Miar w pierwszych latach swojej działalności szybko się rozwijał. Szkolono personel, organizowano pracę Urzędu i całej administracji miar, stworzono sieć administracji terenowej, zaczęto wprowadzać ujednoliconą terminologię metrologiczną. Poza działaniami organizacyjnymi tworzono również niezbędne prawo: Ustawa o rachubie czasu (1922 r.); Ustawa o przystąpieniu do konwencji metrycznej (1925 r.); Nowelizacja Dekretu o miarach (1928 r.).

Legalizowano przyrządy pomiarowe służące rozliczeniu mediów, takich jak woda, energia elektryczna czy gaz. Kontroli tej podlegały również wagi funkcjonujące w obrocie handlowym. Zapotrzebowanie i zainteresowanie legalizacją w pierwszym dwudziestoleciu działalności GUM było ogromne.

GUM rozwijał się również technicznie i naukowo. Rozwijający się przemysł, nowe technologie, systematycznie zwiększana liczba przyrządów pomiarowych podlegających prawnej kontroli metrologicznej wymuszały rozwój techniczny i naukowy, zwiększanie liczby, jak i modyfikacje wyposażenia pomiarowego urzędu. Między innymi ze wsparciem samego Marszałka Piłsudskiego, GUM angażował się w transfer innowacyjnych metod pomiarowych do naszego burzliwie rozwijającego się przemysłu lotniczego.

W podsumowaniu pierwszego dwudziestolecia polskiej administracji miar należy wymienić:

  • rozwój wielu dziedzin pomiarowych, m.in.: grawimetrii, pomiarów masy, pomiarów wielkości elektrycznych (w tym liczników energii elektrycznej), wodomierzy, pomiarów objętości, termometrii, probiernictwa;
  • wydanie wielu przepisów dotyczących miar i przyrządów pomiarowych (w sumie 62 przepisy ogłoszone w Dzienniku Ustaw i Monitorze Polskim);
  • publikację wyników ponad 20 prac badawczych wykonanych przez pracowników administracji miar oraz licznych artykułów naukowych o tematyce metrologicznej;
  • ponad 3 mln zalegalizowanych przyrządów pomiarowych.

Okrucieństwo II Wojny Światowej

Piękny i dynamiczny rozwój polskiej metrologii został zatrzymany przez wybuch II wojny światowej. Wielu, szczególnie młodych pracowników zostaje wcielonych do armii, również wielu z nich angażuje się w walkę podziemną. GUM udaje się jednak funkcjonować, choć nie bez przeszkód, w swoim polskim charakterze.

Funkcjonowanie w czasie wojny to głównie staranie o zachowanie dla Polski, po ustąpieniu okupanta, sił fachowych oraz ochrona mienia. Gmach Urzędu, również ze względu na swoją mocną konstrukcję i rozległe piwnice, stał się schronieniem dla wielu ludzi w czasie ostrzału niemieckiego i bombardowań lotniczych w 1944 r. II wojna światowa spowodowała ogromne straty ludzkie, zginęło również wielu pracowników administracji miar i ich rodziny.

Okres ograniczonej suwerenności

Najważniejszym zadaniem po wojnie stało się podźwignięcie z gruzów warszawskiej siedziby oraz zebranie rozproszonego po kraju personelu. Zadanie to było niezwykle trudne, gdyż kraj borykał się ze zniszczeniami i brakami mieszkaniowymi. Siedziba GUM wędrowała od Katowic do Bytomia, by w końcu w 1949 r. powrócić do Warszawy. Odbudowywała się również cała administracja miar, ponownie otwierano Okręgowe Urzędy Miar w Warszawie, Lublinie, Krakowie, Wrocławiu, Poznaniu, Katowicach, Gdańsku, Łodzi, Bydgoszczy i w Szczecinie.

Kolejne lata to dużo zmian organizacyjnych w historii GUM, niestety nie zawsze dobrych. Kolejne osoby kierujące instytucją powoływane były już z tzw. „klucza partyjnego”. W latach 1966-1993 miały miejsce zmiany organizacyjne, dotykające nawet samej nazwy urzędu. Próbowano scalić trzy odrębne obszary: jakość wyrobów, normalizację i metrologię. Gospodarka socjalistyczna wymusiła centralne sterowanie jakością, umniejszając rolę metrologii. Ograniczono rolę prac b+r oraz znacznie redukowano środki na technologiczny rozwój metrologii. Wart wzmianki jest 1966 r., w którym uchwalono ustawę o miarach i narzędziach pomiarowych. Pozwalała ona uznać Międzynarodowy Układ Jednostek Miar (SI) za legalny w Polsce.

Zmiana ustroju

Rok 1989 przyniósł Polsce zmianę ustroju i powrót do suwerenności. W 1994 r. instytucja przyjęła ponownie pierwotną nazwę GUM. W 2001 r. ustanowiono „Prawo o miarach”, które dostosowywało legislację w dziedzinie metrologii do prawa wspólnotowego.

Niestety działalność GUM nie wyrwała się ze starych ram, koncentrując się na zadaniach związanych z wzorcowaniem przyrządów pomiarowych. Inwestycje w modernizację sprzętu pomiarowego były śladowe. Zlikwidowane zostały etaty naukowe i Rada Naukowa. Przekładało się to na niski poziom innowacyjności i konkurencyjności polskiego przemysłu, który nie miał właściwego partnera, jeśli chodzi o rozwój szeroko rozumianych technologii pomiarowych.

Nowe czasy

Nowe czasy to gwałtowny rozwój nowych technologii, przemysłu, przyrządów pomiarowych, i metod pomiarowych. Świat się zmienia skokowo, pędzi do przodu i metrologia musi za nim nadążyć, a nawet go wyprzedzać, a ramy urzędu na to nie pozwalały.

Rok 2016 przyniósł przełom. Na bazie wypracowanych założeń przez Grupę Roboczą przy Ministerstwie Gospodarki a potem Ministerstwie Rozwoju został ogłoszony profesjonalnie zorganizowany konkurs na Prezesa GUM. Od maja 2016 r. Urząd został poddany gruntownej przebudowie, w celu utworzenia specjalistycznej instytucji metrologicznej rozwijającej technologie w dziedzinie wzorców i metod pomiarowych. GUM staje się instytucją prowadzącą i koordynującą działalność badawczo-rozwojową w dziedzinie miar, tak aby być krajowym sercem nowoczesnej metrologii, dającym istotne wsparcie rozwojowi naszego przemysłu.

W szczególności, w celu dialogu z przemysłem, powołanych zostało osiem Konsultacyjnych Zespołów Metrologicznych (KZM). Skupiają one ok. 150 firm i 600 ekspertów z nauki i przemysłu. Powołanych zostało też 10 Komitetów Technicznych dla oceny i wyznaczenia kierunków działania 10 laboratoriów metrologicznych GUM. W ich skład wchodzą najlepsi specjaliści krajowi i zagraniczni.

Nowe kierownictwo wspólnie z Ministerstwem Rozwoju doprowadziło też do nowelizacji w 2017 r. ustawy „Prawo o miarach”, powołującej m.in. Radę Metrologii przy Prezesie GUM oraz nakładającej na Prezesa GUM obowiązek prowadzenia prac badawczo-rozwojowych.

W 2017 r. zainicjowany został projekt budowy zamiejscowego Kampusu Laboratoryjnego GUM w Kielcach, który przeznaczony będzie dla najbardziej zaawansowanych badań. Następnym krokiem będzie transformacja GUM w Narodowe Centrum Miar, na wzór najlepszych tego rodzaju instytucji na świecie.

Warto tu przypomnieć, iż  przed nami bardzo ważne wydarzenie z dziedziny metrologii – głosowanie nad redefinicją podstawowych jednostek miar Międzynarodowego Układu Jednostek Miar (SI) w czasie 26. Generalnej Konferencji Miar, która odbędzie się w połowie listopada w Wersalu.

dr inż. Włodzimierz Lewandowski, prezes Głównego Urzędu Miar w latach 2016-2018

Oprac. na podstawie publikacji GUM: „Podróż przez Historię Polskiej Administracji Miar”, 2018.

 

 

 

 

 

Siedziba GUM od 1922 r., Warszawa, ul. Elektoralna 2

W 2018 r., podczas uroczystości rozpoczęcia trwających rok obchodów stulecia
GUM, odsłonięto popiersie pierwszego dyrektora – Zdzisława Rauszera

Zbocze góry Hałasa, na którym powstanie Kampus Laboratoryjny GUM

Komentuje Waldemar Rukść

eNOT.pl - Portal Naczelnej Organizacji Technicznej | eNOT.pl