Nagrody Fundacji Nauki Polskiej


18-12-2018 16:45:04

Po raz 27. do wybitnych naukowców trafiły tzw. Polskie Noble. Są to   najważniejsze wyróżnienia naukowe w Polsce przyznawane przez Fundację na rzecz Nauki Polskiej.

Laureatów wybiera Kapituła konkursu: 7-osobowa Rada Fundacji, której w tej kadencji przewodniczy prof. Leon Gradoń (Wydział Inżynierii Chemicznej i Procesowej, Politechnika Warszawska), na podstawie opinii niezależnych recenzentów i ekspertów – głównie z zagranicy - oceniających dorobek kandydatów.

 

Tegorocznymi laureatami Nagrody FNP zostali, wybrani spośród 70 zgłoszonych kandydatów w dziedzinie:

- nauk o życiu i o Ziemi - prof. Andrzej Dziembowski (Instytut Biochemii i Biofizyki PAN w Warszawie) za wyjaśnienie funkcji kluczowych enzymów degradujących RNA, których zaburzenia prowadzą do stanów patologicznych. Doprowadziło to m.in. do zaproponowania nowego podejścia terapeutycznego w leczeniu nowotworu szpiku kostnego (szpiczaka).

- nauk chemicznych i o materiałach - prof. Andrzej Gałęski (Centrum Badań Molekularnych i Makromolekularnych PAN w Łodzi) za opracowanie nowego mechanizmu deformacji plastycznej polimerów. Umożliwiło to powstawanie superwytrzymałych tworzyw sztucznych stosowanych m.in. w przemyśle lotniczym i motoryzacyjnym.

- w obszarze nauk matematyczno-fizycznych i inżynierskich - prof. Krzysztof Pachucki (Wydział Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego) za precyzyjne kwantowo-elektrodynamiczne obliczenia spektroskopowych parametrów lekkich atomów i cząsteczek. Są one podstawą dokładnego wyznaczania fundamentalnych stałych fizycznych.

- nauk humanistycznych i społecznych - prof. Timothy Snyder (Yale University) za analizę mechanizmów polityczno-społecznych, które w XX wieku doprowadziły do konfliktów narodowościowych i ludobójstwa w Europie Środkowej, która nadała nowy wymiar historii Europy Środkowej i Wschodniej w XX w. Jest on pierwszym obcokrajowcem uhonorowany Nagrodą FNP.

 - Zgodnie z Regulaminem, kandydatami do Nagrody mogą być: uczeni, których osiągnięcie zostało dokonane w Polsce; pracujący poza granicami Polski, którzy dokonali odkrycia naukowego potwierdzonego publikacjami afiliowanymi w polskiej jednostce naukowej oraz uczeni, których osiągnięcie dotyczyło problematyki polskiej – wyjaśnia Dominika Wojtysiak-Łańska, Koordynatorka ds. Komunikacji FNP.

Laureaci i ich dokonania

Prof. Andrzej Dziembowski (ur. 1974 r.), biolog molekularny, biochemik, genetyk, studiował i uzyskał stopień doktora na Wydziale Biologii UW, gdzie wciąż prowadzi zajęcia ze studentami. Kieruje laboratorium w Instytucie Biochemii i Biofizyki PAN w Warszawie. Przez kilka lat pracował we francuskim Centrum Genetyki Molekularnej CNRS. Zdobył prestiżowy grant Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych (ERC) dla badaczy rozpoczynających obiecujący projekt naukowy oraz granty 6. i 7. PR UE. Ma wiele publikacji z zakresu biologii molekularnej w „Nature”, „Cell”, „Nature Structural and Molecular Biology”, „Nature Communications”, „Genes and Development”, „Molecular Cell”, „EMBO Journal” i „EMBO Reports”. Współautor wielu artykułów przeglądowych w recenzowanych czasopismach międzynarodowych i rozdziałów w specjalistycznych książkach.

Za swoje prace uzyskał dwie Nagrody Premiera, Nagrodę Narodowego Centrum Nauki oraz Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski.

***

Nagrodę FNP otrzymał za przełomowe odkrycia dotyczące degradacji RNA w komórce: opis molekularnego mechanizmu działania egzosomu - ważnego kompleksu białkowego stanowiącego „centrum zarządzania” metabolizmem RNA. Mutacje w jednej z podjednostek egzosomu prowadzą do powstawania szpiczaka mnogiego (nowotwór szpiku kostnego), w którego leczeniu zaproponował nowe podejście terapeutyczne. Odkrył też funkcję innego enzymu degradującego RNA (DIS3L2), którego mutacje prowadzą do zespołu Perlmana (zespół wad wrodzonych charakteryzujący się nadmiernym prenatalnym wzrostem).

 

Prof. Andrzej Gałęski (ur. 1945 r.), absolwent Wydziału Matematyki, Fizyki i Chemii Uniwersytetu Łódzkiego, na którym obronił pracę doktorską w dziedzinie nauk technicznych i uzyskał habilitację. Po doktoracie na Uniwersytecie Case Western Reserve w Cleveland. W 1993 r. otrzymał tytuł profesora nauk chemicznych. Przez 2,5 roku pracował w Massachusetts Institute of Technology i - jako profesor wizytujący również na francuskiej politechnice École Nationale Supérieure d'Arts et Métiers w Paryżu i w Institute of Technology and Rheology of Polymers, CNR w Neapolu i Pizie we Włoszech. Obecnie kieruje grupą badawczą w Centrum Badań Molekularnych i Makromolekularnych PAN w Łodzi. Wcześniej był kierownikiem Zakładu Fizyki Polimerów.

Opublikował ok. 200 artykułów naukowych, m.in. w „Nature”, „Science”, „Macromolecules”, „Progress in Polymer Science”, „Polymer”, które cytowano ok. 6000 razy. W 2010 r. otrzymał medal i nagrodę The Paul J. Flory Polymer Research Prize przyznawaną przez Komitet Naukowy World Forum on Advanced Materials za oryginalny i wszechstronny wkład w naukę o polimerach.

***

Przyznana nagroda FNP doceniła odkrycie i opisanie ważnego zjawiska: kawitacji odpowiedzialnej za widoczne gołym okiem bielenie tworzywa polimerowego podczas nadmiernego zginania, rozciągania lub uderzania. Sterując nią otrzymał pręty i taśmy bardziej wytrzymałe niż stal. Znalazł też sposób, by bardzo długie cząsteczki w polimerach nie splątywały się. Uzyskał tworzywo tak plastyczne, że można je odkształcać do poziomu nanowłókien i wzmocnić nimi inny polimer. Tak powstały obiecujące, superwytrzymałe nanokompozyty, wykorzystywane w postaci pianek nanokompozytowych jako części do samochodów wyścigowych, samolotów, jachtów motorowych i śmigieł elektrowni wiatrowych.

 

Prof. Krzysztof Pachucki (ur. 1963 r.), fizyk teoretyczny, ekspert w dziedzinie teorii atomowej i molekularnej spektroskopii, ukończył fizykę na Uniwersytecie Warszawskim (UW). Za obronioną w Instytucie Fizyki PAN rozprawę doktorską otrzymał nagrodę III Wydziału PAN. Po powrocie z 3-letniego stażu podoktorskiego w Instytucie Maxa-Plancka w Niemczech, uzyskał habilitację wyróżnioną Nagrodą Premiera, a w 1999 r. - tytuł naukowy profesora.

Do dziś pracuje naukowo i wykłada na UW. W 2005 r. został wyróżniony członkostwem Amerykańskiego Towarzystwa Fizycznego. Współprzewodniczący CODATA Task Group on Fundamental Physical Constants, zdobywca wielu grantów, w tym NIST Precision Measurement Grant, laureat przyznawanej przez PAN nagrody im. Marii Skłodowskiej-Curie (2011). Autor wielu przełomowych prac teoretycznych (co roku ok. 500 cytowań) i 180 artykułów naukowych (łącznie ponad 5700).

We współpracy z fizykami doświadczalnymi, w tym noblistą, prof. Theodorem Hänschem, doprowadził do najbardziej precyzyjnego określenia podstawowych stałych natury. Rozwiązał też skomplikowane teoretyczne problemy związane z określeniem widm różnych jonów i cząsteczek: pozytronium, mionium, wodór mionowy, atom helu i cząsteczka wodoru. Noblista Steven Weinberg, jeden z twórców Modelu Standardowego fizyki, uwzględnił jego naukowe osiągnięcia w swoim podręczniku kwantowej teorii pola.

***

Nagrodę FNP otrzymał za precyzyjne scharakteryzowanie własności atomów i molekuł pozwalające na testowanie oddziaływań fundamentalnych poprzez krytyczne porównanie z pomiarami. Ma to ścisłe przełożenie na praktykę, gdyż są podstawą dokładnego wyznaczania fundamentalnych stałych fizycznych. Ich wartość określa zachowanie się ciał m.in. w optyce, mechanice i termodynamice.

 

Prof. Timothy Snyder (ur. 1969 r.), wybitny amerykański historyk, znawca historii Europy Środkowej i Wschodniej, ukończył historię i nauki polityczne na Uniwersytecie Browna. Stopień doktora filozofii w historii nowożytnej zdobył w 1995 r. na Uniwersytecie w Oksfordzie. Pracował m.in. pod kierunkiem prof. Jerzego Jedlickiego.

Profesor historii na Uniwersytecie Yale, wykładał w College of Europe w Warszawie, na Université Libre w Brukseli, Uniwersytecie w Leidzie, w School of Economics w Londynie oraz na Uniwersytecie Stanforda. Współpracował także z uniwersytetami w Paryżu, Wiedniu, Warszawie, Pradze oraz z Uniwersytetem Harvarda. Członek Rady Spraw Zagranicznych i Komitetu Sumienia amerykańskiego Muzeum Pamięci o Holokauście oraz Instytutu Nauk o Człowieku w Wiedniu.

Za książkę Tajna wojna. Henryk Józefski i polsko-sowiecka rozgrywka o Ukrainę otrzymał nagrodę Pro Historia Polonorum. Autor pracy Rekonstrukcja narodów: Polska, Ukraina, Litwa i Białoruś, 1569-1999, wyróżnionej Nagrodą im. Jerzego Giedroycia. Za Skrwawione ziemie uhonorowany Nagrodą Literacką Amerykańskiej Akademii Sztuki i Literatury. Jest poliglotą biegle władającym językiem polskim. Wśród jego polskojęzycznych publikacji są Nacjonalizm, marksizm i Europa Środkowa, Biografia Kazimierza Kelles-Krauza (1872–1905) i podręcznik O tyranii. Dwadzieścia lekcji z dwudziestego wieku (2015). Współautor Rozważań o wieku XX i redaktor książki Stalin i Europa, 1928 –1953.

Za wybitne zasługi w pracy naukowo-badawczej i za popularyzowanie wiedzy o historii Polski został odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej.

***

Uhonorowano jego badania dotyczące pierwszej połowy XX w., które nadały nowy wymiar historii Europy Środkowej i Wschodniej i rzuciły inne światło na mechanizmy polityczno-społeczne, jakie doprowadziły do konfliktów narodowościowych i ludobójstwa w Europie Środkowej. Nowatorski charakter prac polega na odejściu od „metodologicznego nacjonalizmu” w badaniu źródeł i interpretacji faktów. Zaproponował nową perspektywę: całościowe ujęcie tematu i spojrzenie z dystansu na pełny obraz historyczny, a nie tylko na fragment dotyczący przeszłości jednej tylko grupy etnicznej.

Jerzy Bojanowicz

Istniejąca od 1991 r. FNP, niezależna, samofinansująca się instytucja pozarządowa typu non-profit, jest największym w Polsce pozabudżetowym źródłem finansowania nauki. Wybitnym naukowcom i zespołom badawczym przyznaje nagrody i stypendia, a na wdrażanie osiągnięć naukowych do praktyki gospodarczej – subwencje. Wspiera też ważne przedsięwzięcia służące nauce, jak np. programy wydawnicze, konferencje. Angażuje się w międzynarodową współpracę naukową oraz zwiększanie samodzielności naukowej młodego pokolenia uczonych.

Nagrody w wysokości 200 tys. zł uroczyście wręczono 5 grudnia na Zamku Królewskim w Warszawie.

 

Komentuje Waldemar Rukść

eNOT.pl - Portal Naczelnej Organizacji Technicznej | eNOT.pl