Krakowski Dom Technika


14-06-2019 18:59:01

Krakowskie Towarzystwo Techniczne założono w maju 1877 r. Jeszcze w 1888 r., gdy zakładano Ziemiański Bank Poznański „mający wziąć w obronę Ziemię Polską przed zachłannością pruską”, członkowie Towarzystwa Technicznego w Krakowie złożyli się na zakup akcji tego banku i ofiarowali je kasie Towarzystwa, jako zaczątek funduszu na budowę własnego domu. Od tej pory myśl takiej budowy stawała się coraz popularniejsza, ale fundusz niestety rósł zbyt wolno.

Powiększano go nie tylko odsetkami od akcji, lecz również wszelkimi innymi sposobami, a to m.in.: pozostałościami z opłat na wspólne wycieczki czy nadwyżkami ze składek zbieranych dla uczczenia pamięci zmarłych członków Towarzystwa.

Dopiero w 1901 r., gdy profesor Gustaw Steingraber (na zdjęciu obok) objął funkcję przewodniczącego Towarzystwa Technicznego w Krakowie, nastąpił znaczący wzrost funduszu budowy. Prezes zdecydował o wydzielaniu corocznie stosownych kwot ze środków Towarzystwa i przekazywaniu ich na fundusz budowy domu. Członkowie Towarzystwa Technicznego w pełni akceptowali działania prof. Steingrabera i w 1903 r. po raz trzeci powierzyli mu funkcję prezesa.

 - Przez cały rok 1903, oraz przez większą część 1904 – odnotowano w wydawanym w Krakowie Czasopiśmie Technicznymsprawa przygotowywała się w łonie Zarządu Towarzystwa, odbywały się układy z wpływowymi krakowskimi czynnikami miejskimi, które Prezes Steingraber potrafił pozyskać dla budowy domu Towarzystwa, wpadłszy na doniosły i nader szczęśliwy pomysł umieszczenia w domu tym, nieustającej Wystawy krajowego Przemysłu budowlanego; wystawy, która stała się ogniskiem i punktem zbornym tak dla wytwórców, jak i konsumentów tej gałęzi naszego przemysłu, dała im możliwość zbliżenia się na gruncie neutralnym, poznania wzajemnych potrzeb i wymogów, a zarazem w każdej chwili przedstawiała obraz tego, co i jak wyrabia się u nas na niwie budowlanego przemysłu.

W 1904 r. fundusz budowy dysponował kwotą zaledwie 4 tysięcy koron. Trudno więc się dziwić, że nawet członkowie Zarządu nie kryli obaw i wątpliwości, czy z takimi środkami można przystępować do rozpoczynania inwestycji. Dzięki wytrwałości i umiejętności Prezesa, dobrze przygotowany temat budowy własnego domu przedstawiono 5 października 1904 r. na walnym zgromadzeniu Towarzystwa. Zgromadzenie to uchwaliło jednomyślnie przystąpienie do budowy domu oraz umieszczenie w nim stałej Wystawy krajowego przemysłu budowlanego. Rada miasta Krakowa na posiedzeniu już 17 października 1904 r. podjęła uchwałę o odstąpieniu Towarzystwu, za nader niską cenę 4 tysięcy koron, działki pod budowę własnego domu. Jednocześnie przyrzeczony został „wydatny zasiłek bezzwrotny na cele nieustającej wystawy”.

Szybko rozpisano konkurs na rysunki domu, ograniczony tylko do członków Towarzystwa. Założenia tego konkursu opublikowano w miesięczniku Architekt nr 2 z 1905 r. pt. „Program budowy domu krakowskiego towarzystwa technicznego”:

Dom Towarzystwa technicznego ma stanąć w Krakowie przy ulicy Straszewskiego, obok Akademii handlowej, na gruncie nabytym od gminy m. Krakowa. Dom ma być dwupiętrowym, może być jednak projektowanym częściowo, a nawet i w całości jako trzechpiętrowy. Parter ma służyć na pomieszczenie stałej wystawy przemysłu budowlanego — dlatego mniej więcej cały parterowy lokal w części frontowej budynku ma mieć charakter hali o pełnej wysokości parteru, z podłogą wzniesioną 15 cm. nad chodnik ulicy. Natomiast w oficynie i ewentualnem skrzydle, należy zamiast parteru utworzyć dwa piętra t. j., suterenę i półpiętro, zagłębiając podłogę suteren około 1,50 m. pod, a podnosząc podłogę półpiętra około 2,00 m. nad poziom ulicy. Tak powstała hala, sutereny i półpiętro mają być połączone schodami (osobnemi) na biuro wystawy i jedna izba z kuchenką dla stróża domu...

Piętro ma być zaprojektowane w całości jako lokal bankowo-handlowy, a oprócz tego mieścić pokój i kuchnię dla służącego biurowego. II. piętro ma mieścić: 1 lokal Towarzystwa złożony: a) z sali posiedzeń o powierzchni 80 do 100 m2, b) z przedpokoju i garderoby, c) z pokoju na czytelnię najmniej 30 m2, d) z pokoju dla zarządu najmniej 20 m2. 2. Mieszkanie kursora Towarzystwa, t. j. izbę i kuchnię, obejmujące razem około 35 m2.

 Prócz tego, jako k o n i e c z n e oznacza się: a) 1 schody główne, b) 1 schody służbowe, c) odpowiednią ilość wychodków, d) komorę na kocioł do odgrzewania centralnego, e) piwnice (możliwie obszerne). Jako pożądane zaznacza się: mieszkanie sekretarza, albo dyrektora wystawy, złożone z przedpokoju, 3 pokoi i kuchni, pomieszczone na II. lub na III. piętrze. Przy projektowaniu przyjąć należy: a) iż obaj sąsiedzi godzą się na użytkowanie ich murów granicznych, b) iż Gmina udzieliła prawo światła od strony podwórzy Akademii handlowej. Zastrzeżenia wynikające z żądań gminy:

1. Podłoga I. piętra ma być 6,00 m. wzniesioną nad poziom ulicy, II. piętra ma być 10,50 m. wzniesioną nad poziom ulicy, (ewentualnie podłoga III. Piętra byłaby 15 m, wzniesioną nad poziom ulicy).

2. Od strony podwórza Akademii nie może być kuchni.

3. Murów granicznych nie można użyć w celu urządzenia przewodów kominowych, lub wentylacyjnych, ani też do zapuszczania konstrukcji drewnianych.

4. Fasada frontowa ma się ściśle stosować do linii regulacyjnej ulicy, a to ze względu na sąsiedni ryzalit Akademii handlowej.

Do konkursu zaprasza się wyłącznie Członków Krakowskiego Towarzystwa Technicznego. Program budowy wraz z planem sytuacyjnym i częścią fasady Akademii handlowej dostarczy na żądanie sekretarz komitetu budowy, inżynier Stanisław Żeleński (Kraków, ul. Garncarska 14). Projekt ma obejmować: a) plany wszystkich pięter, b) widok fasady frontowej, c) przekrój podłużny i poprzeczny. Wszystkie te rysunki w skali 1:100. Projekty mają być złożone u sekretarza komitetu budowy najpóźniej dnia 31 marca 1905 do godziny 5-ej popołudniu, lub też najpóźniej dnia tego podane na pocztę pod adresem tegoż sekretarza. Projekt należy oznaczyć godłem, a nazwisko autora i adres podać w kopercie zaopatrzonej tem samem godłem, w drugiej zaś kopercie podać nazwiska 3 jurorów.

 Ze względu na koleżeński charakter konkursu nie wyznacza się nagród pieniężnych. Nagrodę pierwszą stanowi zamówienie ostatecznego projektu na podstawie osobnej umowy. Oprócz tego autorowie dwóch innych za najlepsze uznanych projektów otrzymają po 2,50 K. jako zwrot własnych kosztów. Te dwa projekty stają się własnością Towarzystwa. Prawo publikacyi przysłużą tylko autorom. Projekty będą zaraz po zamknięciu wystawy zwrócone autorom.

Sąd konkursowy zbierze się najpóźniej dnia 15 kwietnia 1905 r. i składać się będzie z pięciu członków, z których: 2-ch wybierze komitet budowy, 3-ch zaś sami autorowie prac konkursowych, głosując w zamkniętych kopertach, dołączonych do projektów, przez wypisanie na kartce 3-ch nazwisk jurorów. Do ważności wyborów potrzeba najmniej 2/3 głosów. Gdyby tych wyborów nie wyszło 3 sędziów, lub gdyby który z wybranych odmówił udziału w sądzie, komitet budowy zamianuje brakujących sędziów.

Na konkurs wpłynęło siedem prac, pomimo nie ustanowienia żadnych nagród pieniężnych dla ich autorów. Rozstrzygnięcie konkursu nastąpiło w kwietniu 1905 r. Za najodpowiedniejszy do realizacji wybrano projekt radcy budownictwa, prof. Sławomira Odrzywolskiego. Kolejne dwa miejsca zajęły opracowania architekta prof. Władysława Ekielskiego i architekta Romana Bandurskiego.

Prof. Sławomir Odrzywolski przedstawił komisji dwa warianty elewacji frontowej budynku (rysunki obok), z których I nagrodę przyznano za widoczny z lewej strony i ten przyjęto do realizacji. Były również dwa warianty (rzuty) podziału powierzchni parteru, gdzie główne miejsce miała zajmować sala stałej wystawy budowlanej. W pierwszym wariancie, z powierzchni parteru wydzielono tylko miejsca na dwie klatki schodowe i jedno pomieszczenie na kancelarię wystaw. Takie rozwiązanie nie uzyskało akceptacji komisji konkursowej i jego autor przedstawił drugi projekt.

 Lokal mieszczący Wystawę rozwiązany jest nader malowniczo, z przodu bowiem znajduje się obszerna i wysoka sala, oświetlona bardzo wielkim oknem łukowem, z której prowadzą schody na półpiętro i do podziemia płytkiego, obejmującego dalsze pomieszczenia wystawowe. W podziemiu tem znajduje się prócz tego mieszkanie stróża, na półpiętrze zaś biuro wystawy.

Piękna, jasno oświetlona klatka schodowa prowadzi na piętra. Na pierwszem z nich znajduje się pomieszczenie bankowe, szczególnie w tym celu urządzone, a zajęte obecnie przez krak. Towarzystwo zaliczkowe; drugie piętro służy na pomieszczenie Towarzystwa technicznego. Tu znajduje się obszerna sala zebrań, 90 m2 mierząca, z galeryą i loggią, z której roztacza się wspaniały widok na plantacje, Collegium Novum Wszechnicy Jagiellońskiej, katedrę na Wawelu i odległą ulicę Basztową. Za wielką salą znajduje się z widokiem na ulicę, pokój przeznaczony na posiedzenia Zarządu.

Z głębią domu łączy się sala zebrań zapomocą małego foyer, przez które wychodzi się do szatni i klatki schodowej w jedną, a do mniejszej, 50 m2 obejmującej, sali bibliotecznej w drugą stronę. Za salą tą znajduje się mniejszy pokój, zajęty przez Stowarzyszenie Budowniczych, oraz mieszkanie kursora Towarzystwa i drugie wyjście ze schodami na dziedziniec. Ze szatni prowadzą kręcone schodki na 3-cie piętro, mieszczące nad pokojem Zarządu i główną klatką schodową, dwa pokoiki na towarzyskie zebrania.

Schody główne prowadziły z parteru na I piętro do przedpokoju zlokalizowanej od frontu sali posiedzeń i sąsiadującego z nią pokoju zarządu oraz czytelni. Za czytelnią zostało zaprojektowane mieszkanie służbowe, z wydzieloną (wewnętrzną) klatką schodową.

Budowę rozpoczęto już 25 lipca 1905 r. pod kierownictwem prof. Sławomira Odrzywolskiego. Czynnie uczestniczyli w tej budowie współpracownicy profesora – najpierw budowniczy Stanisław Walz, a następnie kandydat budownictwa, asystent Szkoły Przemysłowej Alfred Kramarski.

Własną siedzibę Towarzystwa Technicznego w Krakowie otwarto uroczyście 1 grudnia 1906 r., z udziałem licznie zgromadzonych członków Towarzystwa, dostojników i zaproszonych gości. W samo południe odbyło się poświęcenie gmachu, którego dokonał ksiądz dr Caputa, proboszcz uniwersyteckiej kolegiaty Św. Anny i przemówił do zgromadzonych „w podniosłych słowach, pełnych zapału i uczuć patriotycznych”. Następnie głos zabrał prezes Towarzystwa Technicznego prof. Gustaw Steingraber, który po powitaniu przybyłych gości, przedstawił powody, jakie zrodziły myśl budowy domu oraz przypomniał historię jego bardzo krótkiej budowy i znaczenie obiektu, jak też organizowanej w nim stałej wystawy nie tylko dla środowiska technicznego, ale dla społeczności całego miasta. Prezes podziękował Radzie miasta Krakowa i jej prezydentowi dr. Leo za umożliwienie budowy oraz wszystkim, którzy swoją pracą lub ofiarnością przyczynili się do wykonania tej inwestycji.

Nastąpiły przemowy gości i delegatów. Przemawiali: Marszałek kraju hr. Badeni, Radca dworu Fedorowicz imieniem Ministerstwa handlu i Namiestnictwa galicyjskiego, Prezydent m. Karkowa Dr. Leo, Nadradca budownictwa Józef Sare, jako przedstawiciel Stowarzyszenia austryackich inżynierów i architektów, prof. Krzyczkowski delegat lwowskiego Towarzystwa politechnicznego, inż. Edward Uderski, imieniem Izby Inżynierskiej we Lwowie. Prócz tego nadeszły liczne listy i telegramy, wśród których wyróżnić należy odezwy Stowarzyszenia Techników w Warszawie i Sekcyi technicznej Towarzystwa przyjaciół nauk w Poznaniu.

oprac. Bronisław Hynowski

 

Sławomir Odrzywolski

Architekt, konserwator zabytków. Urodził się 21 grudnia 1846 r. W latach 1860-1866 studiował w Instytucie Technicznym w Krakowie, a w latach 1866-1869 kontynuował studia w Bauakademie w Berlinie. Od 1878 r. zamieszkał na stałe w Krakowie. W latach 1878-1909 był profesorem w Instytucie Technicznym, od 1879 r. zaczął współpracować z Komisją do Badań Sztuki w Polsce Akademii Umiejętności. W latach 1887-1913 pełnił funkcję konserwatora drugiego okręgu Galicji. Był członkiem: Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych, Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa, Grona Konserwatorów Galicji Zachodniej. Projektował w stylu eklektyzmu, następnie secesji i modernizmu. Wyniki swoich prac publikował w Czasopiśmie Technicznym oraz w miesięczniku Architekt. W latach 1880-1882 opublikował trzytomową pracę „Dawny zamek królewski na Wawelu”, a w 1894 r. „Zabytki przemysłu artystycznego w Polsce”. Wykształcił m.in. znanego architekta Mączyńskiego. Sławomir Odrzywolski zmarł 3 kwietnia 1933 r. Pochowany został w Krakowie, na Cmentarzu Rakowickim. Był członkiem: Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych, Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa, Grona Konserwatorów Galicji Zachodniej.

 

 

 

 

 

 

Komentuje Waldemar Rukść

eNOT.pl - Portal Naczelnej Organizacji Technicznej | eNOT.pl