Górny Śląsk perłą w koronie niepodległej Polski


11-11-2019 18:20:04

Powrót Górnego Śląska do Polski to proces trwający od 1918 r. aż do 22 czerwca 1922 r., kiedy miało miejsce uroczyste wkroczenie wojska polskiego do Katowic. Inspiracją do intensyfikacji działań na rzecz powrotu tej piastowskiej ziemi do macierzy było powstanie po 123 latach niewoli niepodległego Państwa Polskiego. Dodatkowo sprzyjała temu sytuacja geopolityczna po zakończeniu I wojny światowej, w której Cesarstwo Niemieckie, którego częścią od 1740 r. był Górny Śląsk, poniosło klęskę. Wówczas abdykował cesarz Wilhelm II. Wydarzenia te stworzyły polityczną podstawę dla wykorzystania 13 punktu programu prezydenta Stanów Zjednoczonych Thomasa Woodrowa Wilsona, który w kwestii powojennego ładu w Europie stanowił: „Ma być utworzone niepodległe państwo polskie z wolnym i pewnym dostępem do morza, w skład którego mają wejść wszystkie terytoria zamieszkałe przez niewątpliwie polską ludność”.

Pomimo iż Górny Śląsk od ponad sześciu wieków znajdował się poza terenem Rzeczypospolitej, zdecydowana większość ludności, szczególnie w środkowej i wschodniej części regionu, deklarowała język polski jako ojczysty. Było więc zasadne, aby to miejscowa ludność zadecydowała, w jakim państwie chce żyć. Jednak, aby Górny Śląsk znalazł się w granicach odrodzonej Polsce, nie było ani proste, ani łatwe. Górny Śląsk był bowiem dla Niemiec niezwykle cennym regionem przemysłowym, drugim pod względem potencjału gospodarczego po regionie Ruhry. Stąd droga Górnego Śląska do Polski była trudna i okupiona krwią powstańców, którzy trzykrotnie – w 1919, 1920 i 1921 r. – chwytali za broń i oddawali życie za tę sprawę.

W świetle decyzji Traktatu Wersalskiego

Do utworzenia nowego powojennego ładu zwycięskie mocarstwa sprzymierzone i stowarzyszone na czele z Wielką Brytania, Francją, Stanami Zjednoczonymi Ameryki, Włochami i Japonią, zwołały na początku 1919 r. w Paryżu konferencję pokojową. Brało w niej udział 27 zwycięskich państw, w tym również reprezentacja Polski. Jednym z ważniejszych problemów, którymi się zajęto, było rozstrzygniecie kwestii terytorialnych, ustalenie granic państw pokonanych i nowo powstałych. Pomimo przyjęcia zasady, aby granice państwowe pokrywały się z zasięgiem terytorialnym danej narodowości, decyzje w znacznej mierze były uwarunkowane interesami gospodarczymi i koncepcjami geopolitycznymi zwycięskich mocarstw.

Specjalna komisja do spraw polskich pod przewodnictwem polityka i dyplomaty francuskiego Jules'a Cambona, dążyła do przyłączenia Górnego Śląska do Polski bez głosowania ludności zamieszkującej te tereny. Projekt ten spotkał się z poparciem Francji i z wyraźnym sprzeciwem Wielkiej Brytanii. Ponadto, wskutek zdecydowanego protestu ze strony Niemców i ich zabiegów dyplomatycznych, konferencja pokojowa zmieniła swoje pierwotne postanowienie w stosunku do Górnego Śląska. Ostatecznie traktat pokojowy
z Niemcami podpisany w dniu 28 czerwca 1919 r. zakładał przeprowadzenie plebiscytu, czyli wypowiedzenie się ludności przez głosowanie, czy pragnie przyłączenia do Polski, czy do Niemiec. Ustalono, że plebiscyt odbędzie się 20 marca 1921 r. Do tego czasu zarząd na Górnym Śląsku miał przejść w ręce niezależnej Międzysojuszniczej Komisji Plebiscytowej i Rządzącej. Porządku miały pilnować wojska alianckie, wśród których zdecydowaną większość stanowili Francuzi.

Przemysł na Górnym Śląsku

Górny Śląsk był w państwie niemieckim regionem z wysoko rozwiniętym przemysłem, szczególnie górnictwem i hutnictwem. O przemysłowym znaczeniu Górnego Śląska decydowały jego bogactwa naturalne, przede wszystkim węgiel, a także cynk, ołów i ruda żelaza. Powstał tutaj potężny przemysł, zatrudniający przed I wojną światową blisko 250 tys. robotników, w tym ok. 200 tysięcy w górnictwie i hutnictwie. Wydobycie węgla
w górnośląskich kopalniach w 1918 r. w ilości blisko 40 mln t, stanowiło 23% ogólnej produkcji węgla kamiennego Niemczech. Właścicielami przedsiębiorstw przemysłowych i wielkich majątków ziemskich na Górnym Śląsku byli prawie wyłącznie Niemcy. Pod ich kontrolą znajdowała się większość górnośląskiego przemysłu, zarówno kopalnie węgla kamiennego i rud, jak i zakłady hutnicze. Niemcy opanowali również górnośląski aparat gospodarczy i administracyjny aparat państwowy. Liczba ludności Górnego Śląska, wg danych z 1911 r., wynosiła 2,228 mln. Zdecydowanie dominowała tutaj klasa robotnicza, w większości pochodząca z polskich rodzin.

Druga połowa XIX w. przynosi na Górnym Śląsku wzrost aktywności na rzecz rodzącego się odrodzenia narodowego. Ruch ten miał głównie oparcie w śląskich rodzinach, które przechowywały słowiańską kulturę, pielęgnowały język polski, często w formie gwary. Ogromną rolę pełnił również kościół katolicki i jego duchowieństwo. Niestety ludność polskiego pochodzenia była poddana polityce germanizacyjnej, szczególnie wzmożonej za czasów kanclerza Otto von Bismarcka.

Ważne wydarzenia

Do ważnych wydarzeń w latach 1919-1922, które miały istotny wpływ na kształtowanie się przyszłych losów Górnego Śląska i jego mieszkańców, należą trzy powstania śląskie oraz plebiscyt ustanowiony przez Traktat Wersalski. Powstania były wyrazem buntu ludności polskiej przeciwko antypolskiej działalności prowadzonej przez niemiecką administrację i dążenia do przyłączenia Górnego Śląska do Polski. Każde z powstań dało swój wkład w osiągniecie tego nadrzędnego celu. Szczególna rolę odegrał plebiscyt w marcu 1921 r. i będące jego konsekwencją decyzje niekorzystne dla sprawy przyłączenia Górnego Śląska do Polski. To one wywołały trzecie powstanie śląskie. Na jego czele stanął jako dyktator powstania Wojciech Korfanty, który w nocy z 2 na 3 maja 1921 r. ogłosił Manifest do Ludu Górnego Śląska wzywający do walki. Głównym celem było wywarcie nacisku na państwa Ententy, aby powyższe decyzje w sprawie Górnego Śląska zostały naprawione i stały się bardziej sprawiedliwe dla strony polskiej. Należy podkreślić, że trzecie powstanie śląskie było powstaniem zwycięskim i objęło swoim zasięgiem największy obszar Górnego Śląska. Osiągnęło swój cel i sprawa górnośląska, którą zwycięskie kraje Ententy uważały za załatwioną, nabrała ponownie światowego rozgłosu i stała się przedmiotem nowych decyzji [1].

Powrót części Górnego Śląska do macierzy

Decyzją z 12 października 1921 r., zatwierdzoną przez Radę Ambasadorów, Rada Ligi Narodów dokonała ostatecznego podziału Górnego Śląska. Niemcom przyznano 71% terytorium Górnego Śląska, a Polsce jego wschodnią część stanowiącą 29%, z centrum w Katowicach. Był to obszar o powierzchni 3214 km2, zamieszkały przez 46% mieszkańców Górnego Śląska, to jest blisko 1 mln ludności. Z korzyścią dla Polski była to najbardziej uprzemysłowiona wschodnia część Górnego Śląska, co miało istotne znaczenie dla odbudowy gospodarki nowego państwa polskiego. Odrodzona Polska otrzymała niezwykle bogate wiano, „perłę w koronie” w postaci wysoko rozwiniętego przemysłu Górnego Śląska, który stał się filarem jej rozwoju gospodarczego w okresie międzywojennym.

Polska otrzymała:

- 53 kopalnie węgla kamiennego (z 67 istniejących),

- 10 kopalń rud cynku i ołowiu (z 15 istniejących),

- wszystkie 9kopalni rudy żelaza,

- 5 hut żelaza (z 9 istniejących),

- wszystkie 18 hut cynku, ołowiu i srebra.

Podział Górnego Śląska jest przedstawiony na rysynku.

Zdolność produk­cyjna w górnictwie węglowym i przemyśle ciężkim polskiego Górnego Śląska była znacznie większa, niż łączna moc wytwórcza przemysłu w pozostałych dziel­nicach kraju. Ponadto 250 tys. zatrudnionych w przemyśle górnośląskim doświadczonych pracowników stanowiło bezcenny kapitał ludzki, stanowili oni bowiem 40% ogólnego zatrudnienia, które w pierwszych latach niepodległości w przemyśle średnim
i wielkim wynosiło w Polsce 600 tys. pracowników. Górnictwo węgla kamiennego nadal było najważniejszą gałęzią górnośląskiego przemysłu, decydującą o jego kondycji ekonomicznej. Przykładowo, w 1922 r. wydobyto 25,6 mln t węgla przy zatrudnieniu 134 tys. pracowników, z czego na eksport wysłano 5,7 mln t. W 1924 r. eksport górnośląskiego węgla kamiennego po raz pierwszy osiągnął apogeum – 11,9 mln t. Należy podkreślić, że było to wielkie wsparcie dla odbudowującej się gospodarki II Rzeczpospolitej. Powyższe fakty i dane potwierdzają, że stawka, o którą toczyła się gra, czyli o Górny Śląsk, była bardzo wysoka [3].

Ostatecznie 15 maja 1922 r. w Genewie zostało popisane polsko-niemieckie porozumienie, regulujące ostateczny podział Górnego Śląska, który w części powrócił do Macierzy. 20 czerwca 1922 r. miało miejsce historyczne powitanie polskich oddziałów na moście
w Szopienicach (obecnie dzielnica Katowic). 16 lipca 1922 r. odbyła się w Katowicach uroczystość zjednoczenia Górnego Śląska z Polską przez symboliczne przejęcie ziemi śląskiej przez rząd Rzeczpospolitej Polskiej i wówczas został podpisany Akt Objęcia Górnego Śląska przez Polskę.

Polska kadra inżynierska w górnictwie górnośląskim

Polska kadra techniczna w górnictwie na terenie wschodniej części Górnego Śląska przyłączonej do Polski była nieliczna. Widoczny był jej dotkliwy brak, stąd nawet w kopalniach państwowych, przejętych przez stronę polską, trzeba było pozostawić jeszcze na dwa lata dawnych niemieckich urzędników. Wcześniej, a więc w okresie plebiscytu i powstań śląskich, działało na tym terenie zaledwie kilku polskich inżynierów górniczych, m.in. Stanisław i Edmund Grabianowscy, Józef Tuchołka, Antoni Rowiński, Józef Kiedroń, Leopold Szefer. W 1921 r. dołączyli do nich inżynierowie Brunon Buzek i Antoni Okołowicz. Większość z nich działała w Wydziale Górniczym wchodzącym w skład Polskiego Komisariatu Plebiscytowego kierowanego przez Wojciecha Korfantego. Współdziałało z nimi kilkunastu sztygarów oraz szerokie rzesze polskich górników, walczących o wyzwolenie spod niemieckiego panowania [2].

24 czerwca 1922 r. na mocy Rozporządzenia Rady Ministrów Rzeczpospolitej Polskiej został utworzony pierwszy w niepodległym państwie polskim Wyższy Urząd Górniczy (WUG) w Katowicach. W jego obrębie powstały cztery Okręgowe Urzędy Górnicze w Katowicach, Królewskiej Hucie (Chorzów), Rybniku i Tarnowskich Górach. Kierownicze stanowiska objęli w nich inżynierowie górniczy pochodzący z dawnego zaboru austriackiego, absolwenci Akademii Górniczej w Leoben. Pierwszym starostą górniczym na Górnym Śląsku mianowano inż. Zygmunta Malawskiego, również leobeńczyka. Położył on wielkie zasługi w zakresie polonizacji kadry technicznej w górnictwie, m.in. przez zastępowanie niemieckich techników polskimi inżynierami oraz opracowanie pierwszego polskiego Prawa Górniczego. Ważnym było wprowadzanie polskich wyrażeń w miejsce niemieckich do słownika górniczego.

W latach 20. można zaobserwować zwiększony napływ inżynierów górnictwa na Górny Śląsk, co było wynikiem powstania w 1919 r. Akademii Górniczej w Krakowie.
W 1924 r. uczelnia ta wydała 28 dyplomów, a w 1930 r. już 76. Należy podkreślić, że znaczna część absolwentów szukała zatrudnienia na Górnym Śląsku. W całym okresie międzywojennym Akademia Górnicza wydała 571 dyplomów inżynierów górniczych.

Ważną instancją z szerokimi uprawnieniami w odniesieniu do górnośląskiego górnictwa było Ministerstwo Przemysłu i Handlu, w którym działał Departament Górniczo-Hutniczy. Ministerstwu były podporządkowane wyższe urzędy górnicze oraz państwowe zakłady górnicze i hutnicze. W latach 1923-1925 ministrem w tym resorcie był wspomniany już inżynier górnik Józef Kiedroń, absolwent Akademii Górniczej w Leoben.

W kolejnych latach okresu międzywojennego część polskiej kadry górniczej, szczególnie ta o dużym doświadczeniu zawodowym, zaczęła zajmować często eksponowane i lepiej opłacane stanowiska w dużych górnośląskich przedsiębiorstwach górniczych należących do zagranicznego kapitału. Według stanu na 1 stycznia 1925 r. w tych przedsiębiorstwach wśród 57 członków dyrekcji było 38 obywateli polskich (66,7%). W kolejnych latach sytuacja przedstawiała się jeszcze bardziej korzystnie dla strony polskiej [2]. Należy podkreślić, że Polacy zajmujący eksponowane stanowiska w górnośląskich koncernach górniczo-hutniczych przyczyniali się do ich formalnej polonizacji, nie mieli jednak wpływu na politykę finansową przedsiębiorstw, które były własnością zagranicznego kapitału.

Lata 1929-1933 to także czas wielkiego kryzysu gospodarczego, który dotknął dotkliwie także górnośląskie górnictwo i jego kadrę techniczną. W okresie tym jej przedstawiciele zajmowali nie tylko stanowiska inżynierskie i sztygarskie, ale także byli pracownikami niższego dozoru lub byli bezrobotni [2].

Należy podkreślić, że okres międzywojenny to także czas rozwoju Stowarzyszenia Polskich Inżynierów Górniczych i Hutniczych na Górnym Śląsku działalności.

prof. dr hab. inż. Józef Dubiński, czł. koresp. PAN, Główny Instytut Górnictwa

 

 

Literatura:

[1]. Dubiński J. 2018. Górnicy w walkach o powrót Górnego Śląska do Polski. Przegląd
 Górniczy
nr 10. Katowice, str. 46-54.

[2]. Jaros J., 1978. Dzieje polskiej kadry technicznej w górnictwie (1136-1976). Wyd. Śląski
 Instytut Naukowy, Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Warszawa – Kraków.

[3]. Kaczmarek R. 2019. Powstania Śląskie 1919-1920-1921. Encyklopedia Województwa
 Śląskiego. Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej, t.6
.

Komentuje Waldemar Rukść

eNOT.pl - Portal Naczelnej Organizacji Technicznej | eNOT.pl