Państwowy bank rozwoju


11-11-2019 18:53:58

Pomysłodawcą i inicjatorem powstania Banku Gospodarstwa Krajowego w 1924 r. był premier i minister skarbu Władysław Grabski. W ramach naprawy finansów publicznych odrodzonej Rzeczypospolitej i walki z szalejącą inflacją, której roczna stopa wynosiła w 1921 r. - 395%, 1922 r. – 509%, a w 1923 r. aż 35.715%, Grabski wprowadził 30.04.1924 r. polskiego złotego w miejsce polskiej marki. Relacja 1,8 mln marek polskich do 1 złotego przyczyniła się do opanowania hiperinflacji. Z tego powodu Grabski bywa nazywany „ojcem złotówki”.

Nikła zdolność kredytowa krajowego sektora bankowego nie pozwalała na rozwój gospodarki, zniszczonej latami zaborów i wojną. Sanacja skarbu państwa (tak nazywano reformy Grabskiego) wymagała również zwiększenia roli państwa na rynku kredytowym.

Niestety wojna celna z Niemcami oraz spadek światowej koniunktury gospodarczej i nieurodzaj lat 1924-1925 spowodowały różnicę zdań między premierem a dyrekcją utworzonego przez niego Banku Polskiego na temat obniżenia kursu złotego. Grabski podał się do dymisji 14.11.1925 r. Jeszcze na początku maja 1926 r. prezydent Stanisław Wojciechowski powierzył Grabskiemu misję utworzenia rządu pozaparlamentarnego, jednak wskutek braku poparcia były premier zrezygnował i definitywnie wycofał się z życia politycznego.

W protokole z posiedzenia Rady Ministrów z 21.05.1924 r. czytamy: Celem Banku ma być organizowanie i rozwijanie kredytu przez emisję listów zastawnych zabezpieczonych hipotecznie, obligacji komunalnych i kolejowych, dalej przez inne czynności bankowe, przy czym potrzeby państwa, przedsiębiorstw państwowych i samorządów, jak również popieranie ruchu budowlanego oraz odbudowy kraju – szczególnie powinny być brane w rachubę.

Założenie banku

Nazwa BGK pojawiła się jako obowiązująca w Rozporządzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej S. Wojciechowskiego (1922-26) z 30.05.1924 r. o połączeniu Państwowych Instytucji Kredytowych w Bank Gospodarstwa Krajowego (BGK), który powstał z fuzji: Polskiego Banku Krajowego, Państwowego Banku Odbudowy i Zakładu Kredytowego Miast Małopolskich.

Kapitał zakładowy BGK był własnością Skarbu Państwa, składał się z majątku połączonych banków oraz niewielkiego (4%) finansowego wkładu samorządów miejskich. Łączny udział państwa nie mógł według statutu wynosić mniej niż 60% tego kapitału. Ponadto Skarb Państwa przyjął na siebie ustawową odpowiedzialność posiłkową z tytułu gwarancji za wypuszczone przez Bank: listy zastawne (bez ograniczenia), obligacje komunalne do wysokości 500 mln zł, obligacje bankowe do 100 mln zł i wkłady oszczędnościowe do wysokości 20 mln zł.

Do celów BGK należało: emisja listów zastawnych, zabezpieczonych hipotecznie obligacji komunalnych i kolejowych, organizowanie i rozwijanie kredytu przez inne czynności bankowe. Gwarancje na listy zastawne i obligacje do łącznej sumy 500 mln zł miał przyznawać Minister Skarbu. Bank miał także administrować funduszami przyznawanymi na cele kredytowe z budżetu państwa, o ile nie dysponowały nimi władze państwowe. Suma listów zastawnych, znajdujących się w obiegu nie mogła przekroczyć ogólnej sumy równoczesnych wierzytelności hipotecznych. Zasada ta miała być stosowana również do obligacji komunalnych i kolejowych – w każdym z tych działów ogólna suma emisji nie mogła przekroczyć sumy wierzytelności.

Rozporządzenie nadawało BGK jeszcze jedno prawo – nabywania nieruchomości na potrzeby własne Banku lub personelu, względnie, jeśli chodziło o uchronienie się przed stratami z powodu udzielonych pożyczek hipotecznych.

Struktura i władze

Jednocześnie określono władze Banku, które stanowili: a) Prezes Banku, b) Rada Nadzorcza, c) Dyrekcja. Organami pomocniczymi były: 1) Komisja Rewizyjna, 2) Komitety Dyskontowe, 3) Komitety do spraw samorządowych i instytucji oszczędnościowych.

Prezesa Banku powoływał Prezydent RP na wniosek Rady Ministrów, przedstawiony przez Ministra Skarbu. Wynagrodzenie Prezesa ustalała Rada Ministrów. Kadencja Prezesa Banku trwała 5 lat. Prezes był jednocześnie przewodniczącym Rady Nadzorczej. Rozporządzenie zastrzegało, że: Prezes Banku nie mógł być posłem ani senatorem czy też sprawować żadnego płatnego, państwowego, komunalnego lub prywatnego urzędu, ani należeć do organów kierowniczych lub nadzorczych jakiegokolwiek przedsiębiorstwa. Prezes Banku mógł brać udział jedynie w Radzie Banku Polskiego oraz w radach i komisjach rewizyjnych tych przedsiębiorstw, w których udział BGK został uznany za potrzebny.

Pierwszym prezesem BGK i Rady Nadzorczej został Jan Kanty Steczkowski. Jego zastępcą był inż. Czesław Klarner. Pierwsza Rada liczyła 10 osób. Wybierała ze swego grona na roczną kadencję zastępcę prezesa Banku, którego zatwierdzał Minister Skarbu. Rada Nadzorcza powoływała: prokurentów, głównego księgowego i kierowników oddziałów. Nadzór zwierzchni nad BGK sprawował Minister Skarbu poprzez Komisarza Rządowego. Organem wykonawczym była Dyrekcja, składająca się z: Naczelnego Dyrektora, jego zastępcy i dyrektorów departamentów (w liczbie oznaczonej przez Radę). Skład Dyrekcji także wymagał zatwierdzenia przez Ministra Skarbu. Rada, na wniosek Dyrekcji Banku, wybierała również zastępców dyrektorów. Uczestniczyli oni w posiedzeniach Dyrekcji z głosem doradczym. Urzędników i pracowników BGK powoływał i odwoływał Prezes Banku.

BGK przejął wszelkie zobowiązania i należności połączonych banków, wszystkich ich pracowników oraz wiele budynków na terenie całej Polski. Centrala BGK zajęła na swą siedzibę obiekty po b. Polskim Banku Krajowym przy ulicach: Krakowskie Przedmieście 32 i Królewska 5 oraz dom mieszkalny przy ul. Polnej 44, a także po byłym Państwowym Banku Odbudowy – budynek przy ul. Siennej 17.

Dzięki przejęciu sieci terenowej Polskiego Banku Krajowego, BGK już w czasie utworzenia posiadał oddziały w: Andrychowie, Białej (Bielsku), Bydgoszczy, Cieszynie, Drohobyczu, Katowicach, Kołomyi, Krakowie. Lublinie, Lwowie, Oświęcimiu, Poznaniu, Przemyślu, Równem, Stanisławowie, Tarnowie, Wadowicach i Żywcu. W organizacji był oddział w Białymstoku. Był też oddział Miejski – Budowlany w Warszawie przy ul. Siennej 17. Statut określał, że: BGK może za zgodą Ministra Skarbu otwierać i zwijać oddziały oraz przedstawicielstwa w kraju i za granicą. Upoważniał także Bank do utrzymywania własnych składów towarów oraz wydawania towarów i warrantów.

Kredytowanie rozwoju

Działalność Banku koncentrowała się na trzech głównych kierunkach: kredyty krótkoterminowe, kredyty długoterminowe i operacje gwarancyjne. Jako kredyty krótkoterminowe BGK udzielał kredytów rolniczych, przemysłowych, handlowych i na rzecz innych gałęzi gospodarstwa krajowego. W zakresie kredytów przemysłowych Bank udzielał ich niemal wszystkim jego gałęziom, ze szczególnym uwzględnieniem przedsiębiorstw mających specjalne znaczenie dla Państwa. Najwięcej kredytów przemysłowych przyznano przemysłowi włókienniczemu (na sprowadzanie surowców zagranicznych) i młodemu przemysłowi chemicznemu, mającemu doniosłe znaczenie dla obrony kraju oraz rozwoju przemysłu i rolnictwa.

W 1926 r. na pierwsze miejsce w zakresie kredytów krótkoterminowych wysunął się kredyt sanacyjny, udzielany bankom prywatnym, a od września 1926 r. banki te zaczęły spłacać BGK zobowiązania. Emitowane w 1926 r. listy zastawne i obligacje komunalne w złotych ulokowano w złocie całkowicie na rynku krajowym. Natomiast na rynku zagranicznym ulokowano obligacje komunalne w dolarach na sumę 2750 tys. USD, czyli 2 serie pożyczek Ulenowskich. Kredyty komunalne udzielano przeważnie na sfinansowanie budowli hal targowych, elektrowni, rzeźni itp., a mniej niż w latach poprzednich na sfinansowanie urządzeń asenizacyjnych. Kredyty budowlane udzielano najczęściej na terenach byłego zaboru rosyjskiego (71,7% z ogólnej sumy 66,7 mln), następnie – byłego zaboru austriackiego i najmniej (8,7%) na terenach byłego zaboru pruskiego, gdzie znaczną część inwestycji budowlanych realizowano przy pomocy materialnej samorządów.

Budowa na bank

W 1927 r. zlikwidowano 3 oddziały w Zachodniej Małopolsce i na Śląsku, w: Cieszynie, Oświęcimiu i Żywcu. W I kwartale 1927 r. uruchomiono Oddział BGK w Gdyni, mający za zadanie finansowanie rozbudowy miasta portowego i życia gospodarczego na polskim wybrzeżu morskim oraz Oddział w Łucku – siedzibie województwa Wołyńskiego. BGK zakupił w 1928 r. działkę wraz z kamienicą, w której wynajmował dla Oddziału pomieszczenia i w czerwcu rozpoczął na tym miejscu budowę własnego okazałego gmachu. Jego projektantem był inż. arch. Konstanty Jakimowicz, który w latach 1926-28 był etatowym architektem Zakładu Centralnego BGK. Nowy gmach Oddziału otwarto 18.08.1930 r. Gmach w Gdyni był trzecim, po Katowicach i Łodzi, nowo wybudowanym gmachem oddziału BGK.

1 lipca 1927 r. na wniosek Rady Ministrów na stanowisko Prezesa Rady Nadzorczej oraz Prezesa BGK został powołany przez prezydenta RP generał brygady Roman Górecki.

Trudne warunki pracy centrali, aż w trzech lokalach biurowych na terenie Warszawy, zmusiły Dyrekcję Banku do przystąpienia do budowy własnego gmachu. Wybór miejsca inwestycji padł na plac w samym sercu stolicy, przy skrzyżowaniu ulic Nowy Świat i Aleje Jerozolimskie. Autorem projektu wyłonionego w konkursie był prof. Politechniki Warszawskiej arch. Rudolf Świerczyński. Budowę rozpoczęto w lipcu 1928 r., a wykończony gmach i kompletnie wyposażony oddano do użytku 5 grudnia 1931 r. (na zdjęciu)

O wielkości budynku sądzić można odnotował kwartalnik WIADOMOŚCI, Organ Zrzeszenia Urzędników Banku Gospodarstwa Krajowego w Warszawie (marzec 1931 r.) – chociażby z ilości zużytego materjału: wyłącznie na roboty żelbetowe zużyto 360 wagonów cementu t. j. 10 pociągów towarowych po 36 wagonów. Gmach Banku Gospodarstwa Krajowego będzie największym gmachem bankowym w Polsce, przyczem wyposażony będzie pod względem technicznym w ostatnie zdobycze, osiągnięte na tem polu zagranicą. Oprócz poczty pneumatycznej, sygnalizacji świetlnej, alarmowej, pożarowej, telefonów automatycznych, zegarów elektrycznych i zamknięć elektrycznych, gmach Banku posiadać będzie dla wygody urzędników wielką stołownię…

Dla ratowania przemysłu

BGK stosunkowo szybko wkroczył w nowy obszar działania – sanację przedsiębiorstw przemysłowych. Jednym z pierwszych tego typu posunięć było przejęcie pakietu kontrolnego Starachowickich Zakładów Górniczych SA, a następnie (1926) udzielanie pomocy finansowej zakładom „Ursus”. Kredytowano też zakłady „Azot” w Jaworznie i inne. Już w 1926 r. rozpoczęto zakrojoną na szeroką skalę sanację przemysłu zbrojeniowego, a w 3 lata później (wskutek przejmowania kontrolnych pakietów akcji) 5 wielkich przedsiębiorstw stało się podstawą koncernu BGK: Towarzystwo Starachowickich Zakładów Górniczo-Hutniczych SA, które tworzyły: kopalnie rudy żelaza, odlewnie żeliwa, wielki piec i stalownia martenowska, wytwórnia stali przeciwpancernych oraz nowoczesne zakłady mechaniczne, produkujące uzbrojenie i amunicję; Stowarzyszenie Mechaników Polskich z Ameryki; Zakłady Chemiczne „Grodzisk”; Przemysł Chemiczny „Boruta” i SA Eksploatacji Soli Potasowych „TESP”.

W 1930 r. przyjęto zasadę, że BGK powinien się angażować finansowo tylko w te firmy, w których posiada udziały większościowe. Takie stanowisko zapoczątkowało pozbywanie się pakietów mniejszościowych. Wynikało to m. in. z trudności finansowych Banku – zbyt małej płynności przy olbrzymim zaangażowaniu w duże projekty inwestycyjne, co niekiedy powodowało znaczące straty. W 1930 r. BGK przejął za długi Zakłady Mechaniczne „Ursus”, których akcje sprzedał w tym samym roku za symboliczną kwotę Państwowym Zakładom Inżynierii (PZInż.), powstałym w 1928 r. i produkującym samochody cywilne oraz wojskowe.

BGK miał znaczące udziały w kapitałach zakładowych: gdańskiego banku emisyjnego Bank von Danzig, Brytyjsko-Polskim Banku Handlowym (British and Polish Trade Bank), Gdańskim Monopolu Tytoniowym, Banku Śląskim (Banque de Sile’sie), Polskim Towarzystwie Akumulatorowym oraz Fabryce Śmigieł W. Szomański, jedynego w kraju producenta śmigieł samolotowych.

Wszystkie przedsiębiorstwa przemysłowe koncernu BGK wykazały w 1935 r. bilansowe nadwyżki brutto, które pozwoliły na przeprowadzenie częściowej, a w niektórych nawet pełnej amortyzacji, odpowiadającej zużyciu majątku zainwestowanego spółki. Dzięki wzrostowi obrotów zwiększyła się płynność tych przedsiębiorstw, co umożliwiło im spłatę części kredytów zaciągniętych w BGK. Bank był udziałowcem Spółdzielni z o.o. „Zjednoczenie Rybaków Morskich w Gdyni” (35,7% przy kapitale ogólnym ok. 28 tys. zł), Spółki Eksportu Przemysłu Obronnego „Sepewe” (4,9% na 430 tys. zł kapitału) oraz Gospodarczego Zrzeszenia Samorządu Terytorialnego (8,7% na 230,5 tys. zł kapitału). Ciekawostka z miesięcznika Bank (1936): „Zjednoczenie Rybaków Morskich w Gdyni utworzone zostało w 1927 r. z inicjatywy BGK. Za pośrednictwem tej instytucji Bank udzielał rybakom na polskim wybrzeżu tanich kredytów na remont domów rybackich, zakup kutrów, sieci i innego sprzętu rybackiego”.

Trzech architektów, byłych uczniów prof. Rudolfa Świerczyńskiego (projektanta gmachu Centrali BGK w Warszawie), zaprojektowało nowoczesną siedzibę Oddziału w Lublinie przy ul. Krakowskie Przedmieście 64, którą oddano do użytku w listopadzie 1935 r. 13 listopada 1937 r. podpisano akt erekcyjny i wmurowano kamień węgielny pod budowę nowego gmachu oddziału BGK w Wilnie przy ul. Mickiewicza 16. Zaledwie nieco ponad rok później, budynek ukończony i kompletnie wyposażony oddano do użytku 16 grudnia 1938 r.

Wybuch II wojny światowej spowodował ewakuację oddziałów i centrali Banku, ale to już nowy rozdział w jego długiej historii...

Bronisław Hynowski

Komentuje Waldemar Rukść

eNOT.pl - Portal Naczelnej Organizacji Technicznej | eNOT.pl