Piękne polskie szkło


12-11-2019 13:28:51

W 1918 r. w Polsce działało 35 hut szkła, pod koniec międzywojnia dwa razy więcej.

Po odzyskaniu niepodległości w różnych miejscach kraju zaczęły powstawać nowe zakłady przemysłowe. Impulsem do ich budowy była sytuacja gospodarcza w danym regionie i problemy, z jakimi musieli mierzyć się jego mieszkańcy: bezrobocie i fatalne warunkami bytowania.

Szklane Zagłębie

W 1922 r. w Jaśle powstała huta szkła produkująca szkło gospodarcze i opakowania szklane. Kolejną hutę budowano w odległym o 23 km w linii prostej Krośnie, na posiadłości odkupionej od Cecylii z hr. Potockich Kaczkowskiej. Produkcja ruszyła w styczniu 1924 r. Pierwsi hutnicy przyjechali m.in. z Kresów, Śląska i Rumunii. Większość z ok. 1200 zatrudnionych pracowała w hali głównej, gdzie w piecach topiono szkło, a hutnicy ręcznie wyrabiali szklane przedmioty. Nowi pracownicy uczyli się fachu szklarskiego w zawodach formierza, zestawiacza i topiarza. Uczyli się na tyle dobrze, że w 1929 r. na Powszechnej Krajowej Wystawie w Poznaniu Eugeniusz Kwiatkowski, minister przemysłu i handlu, wręczył hucie Złoty Medal za całokształt działalności.

Warto też przywołać powstałą w 1929 r. Biaglass - Hutę Szkła Białystok, specjalizującą się w produkcji w 100% wykonywanych ręcznie dmuchanych kloszy oświetleniowych i gotowego oświetlenia. Dysponowała ponad 3000 różnymi formami do produkcji kloszy oświetleniowych.

Przemysł szklarski w III RP

Wycofujące się niemieckie oddziały we wrześniu 1944 r. podpaliły krośnieńską hutę, wcześniej wywożąc maszyny, wyroby, niszcząc surowce i infrastrukturę. Podobny los spotkał wiele innych zakładów przemysłowych.

Produkcję wznowiono już w styczniu 1945 r. 10 lat później na wywłaszczonych gruntach ruszyła budowa huty szkła technicznego HST „Polanka”. W 1959 r., po połączeniu jej z „sąsiadem”, utworzono kombinat szklarski „Krośnieńskie Huty Szkła” oraz rozpoczęto budowę huty szkła gospodarczego, którą uruchomiono w październiku 1962 r. (kolejną w 1970 r.). W 1967 r. do kombinatu przyłączono hutę Jasło.

Pod koniec lat 70. Krosno stało się największym i najsłynniejszym producentem szkła w Polsce i jednym z najbardziej znanych na arenie międzynarodowej – huta eksportowała wyroby do krajów Europy Zachodniej oraz USA i Australii. Po przemianach gospodarczych huta znalazła się w gronie 5 pierwszych prywatyzowanych spółek, których akcje w 1991 r. trafiły na Warszawską Giełdę Papierów Wartościowych.

Huta w Jaśle w 1954 r. rozpoczęła produkcję kolorowego szkła sygnalizacyjnego do sygnalizacji kolejowej, samochodowej, drogowej, morskiej i lotniczej oraz ochronnego dla spawaczy. Później asortyment poszerzono o klosze do lamp samochodowych starszych modeli Mercedesów, Porsche czy Volkswagenów. Jest jedyną w Polsce hutą produkującą szkło techniczne, ale w 1970 r. rozpoczęła też produkcję antycznego szkła witrażowego metodą z początku XIX w., z którego jest znana na świecie: 150 kolorów o charakterystycznej pęcherzykowatej bądź włosowatej strukturze – niejednorodna grubość tafli różnicuje intensywność przepuszczanego światła. Wykorzystano je m.in. w odbudowywanym Zamku Królewskim w Warszawie czy w Kościele Św. Katarzyny w Gdańsku. Dziś, obok szkła technicznego i witrażowego, produkuje także szkło gospodarcze.

W 2001 r. powstała Grupa Kapitałowa Krosno, w skład której weszły Krośnieńskie Huty Szkła „Krosno” S.A., Huta Szkła w Jaśle Sp. z o.o. oraz Huta Szkła Gospodarczego „Blowex –Tarnów” SA, założona w 1934 r. przez pochodzącego ze Śląska Cieszyńskiego dr. inż. Waltera Heinricha. W 2003 r. Grupa została wyróżniona Nagrodą Gospodarczą Prezydenta RP „za szczególny wkład w budowanie prestiżu polskiej gospodarki w krajach Unii Europejskiej".

W 2016 r. Globalny fundusz inwestycyjny Coast2Coast Capital przejął aktywa przedsiębiorstwa, kończąc trwający ponad 7 lat proces likwidacji majątku Krośnieńskich Hut Szkła „Krosno”. Obecnie, oprócz dawnej Krośnieńskiej Huty Szkła Krosno SA (obecnie Krosno Glass SA), w mieście i okolicy działa kilka hut, zakładów i pracowni artystycznych, a pochodzące z nich szklane wyroby cenione są za wspaniałą jakość i najwyższej klasy wzornictwo.

Po transformacji swoje zakłady uruchomili w Polsce czołowi światowi gracze.

Obecny od 1990 r. Pilkington Polska ma spółki działające w branżach budowlanej oraz motoryzacyjnej. Jest pierwszym w Polsce wytwórcą szkła płaskiego (float), którego produkcja ruszyła w Sandomierzu w czerwcu 1995 r. W tym samym roku budowę zakładu rozpoczęła Grupa Saint-Gobain, którą 330 lat wcześniej założył minister Jean Baptiste Colbert, by przełamać dominację Republiki Weneckiej w produkcji szkła. W Polsce należy do niej 17 marek i 25 zakładów przemysłowych, zatrudniających ponad 7000 pracowników.

Jednym z największych producentów szkła w Europie jest szwajcarski Euroglas, który w zakładzie w Ujeździe w maju br. uruchomił w nową linię do produkcji szkła płaskiego float.

Centrum Dziedzictwa Szkła

W 2010 r., korzystając ze wsparcia Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka 2007-2013 i zaangażowania władz samorządowych, rozpoczęto na krośnieńskiej starówce budowę siedziby Centrum Dziedzictwa Szkła. 2 czerwca 2012 r. Krosno oficjalnie stało się Miastem Szkła.

Centrum składa się z budynku głównego i tzw. Piwnic przedprożnych przed zachodnią pierzeją krośnieńskiego Rynku. Budynek główny ma 4 kondygnacje wpasowane w staromiejską skarpę. Mieszczą się w nich: sale kinowo-konferencyjna i wystaw czasowych, pomieszczenia, w których odbywają się warsztaty i… piec do wytopu szkła. W klatce schodowej umieszczono wielkie malowidło anamorficzne (3D), o powierzchni 80 m2. Dzieło krakowskiego artysty i architekta Ryszarda Paprockiego jest jedyną tego typu pracą w Polsce ulokowaną w zamkniętym pomieszczeniu.

Pod opieką przewodnika oglądamy ekspozycje stałe wyrobów szklanych (szkło użytkowe, dekoracyjne, artystyczne), ale największymi atrakcjami CDS są interaktywne pokazy produkcji i zdobienia szkła, podczas których na oczach zwiedzających powstają przedmioty artystyczne i dekoracyjne. Można także spróbować swoich sił i samodzielnie wydmuchać formę szklaną, a dzieci mogą wybić szklany medal. Są także warsztaty malowania na szkle i grawerowania, produkcji witraży i szklanych figurek metodą palnikową.

Natomiast w Piwnicach przedprożnych zgromadzono przede wszystkim najcenniejsze dzieła szklanej sztuki, wykonane przez najsłynniejszych artystów związanych z Krosnem. Jest też tzw. sala „szkła w fizyce” w której poznajemy właściwości szkła, przeprowadzając samodzielnie eksperymenty na szklanych rekwizytach (m.in. soczewki, kalejdoskop, światłowody). W CDS można obejrzeć niepowtarzalne (dosłownie) wystawy czasowe (6-8 rocznie): do 6.01.2020 r. jest to „Razem każdy sam“, przedstawiająca twórczość żyjących na Słowacji przedstawicieli szklarskiej sztuki i dizajnu: Patrika Illo i Aleksandry Stencel.

- Centrum Dziedzictwa Szkła rocznie odwiedza 50 tys. osób – więcej niż mieszka w Krośnie – mówi dr Hanna Wajda-Lawera, starszy kustosz.

Jerzy Bojanowicz

Zdjęcia: Centrum Dziedzictwa Szkła.

Doc. dr Eugeniusz Gubała, b. dyrektor ZHSGiT VITROPOL „Przemysł szklarski i jego organizacja w II RP” (Szkło i Ceramika, 2006):

Po 1918 r. wielkim wysiłkiem udało się ocalałe huty odbudować i stopniowo uruchomić. Było ich 35, zlokalizowanych w 3 rejonach kraju: Zagłębiu Dąbrowskim i Górnym Śląsku, rejonie Warszawsko-Łódzkim oraz rejonie Podlaskim i Kresowym (dawne huty leśne). Połączenie ziem polskich w jedną całość stworzyło warunki sprzyjające rozwojowi hut szkła, których nie wykorzystano z uwagi na stosunki społeczne. Zasoby kapitałowe decydowały o rozwoju hutnictwa szklanego. Zapotrzebowanie na szkło było duże – powstały więc mniejsze lub średnie huty. Znaczące huty należały do kapitału zagranicznego; Huta Szkła „Kara”, „Hortensja” w Piotrkowie Trybunalskim, należały do Niemców (oficjalnie Belgijska Spółka Akcyjna dawnych przedsiębiorców Emila Haeblera – większość akcji było w ich posiadaniu), Huta Szkła Okiennego w Ząbkowicach należała do belgijskiej spółki akcyjnej „Towarzystwo Południowe Polskich Hut Szklanych”, Huta Szkła Okiennego w Szczakowej była własnością kapitału belgijskiego – nazwa Małopolska Fabryka Szkła Spółka z o.o. w Szczakowej; Huta Szkła Czechy w osadzie Trąbki zbudowana przez Czecha, Huta Szkła w Zawierciu – wiedeńska firma handlowa S.Reich i spółka, Huta Szkła Gospodarczego w Ząbkowicach założona przed stu laty przez Niemca Józefa Schreibera; Huta Szkła „Ujście” jedyna, która produkowała opakowania szklane na automacie Ovensa była własnością firmy Siemens A.G., Hutę Szkła „Heinrich” w Tarnowie uruchomił Czech Krop. W latach 1925–1930 w 10 Izbach Przemysłowych było zarejestrowanych 113 hut.

Dodać jeszcze należy, że w latach 1925–1930 na 113 hut indywidualnych czynnych było 84, a 12 pracowało dorywczo. Łącznie zatrudnienie wahało się w granicach 16–18 tysięcy pracowników stałych i sezonowych.

Polskie szkło dziś

Z opracowania GUS „Produkcja wyrobów przemysłowych w 2018 r.” wynika, że liderem były opakowania szklane: 4,5 mln butelek ze szkła barwnego i bezbarwnego o pojemności mniejszej niż 2,5 l. To więcej niż w 2017 r., ale największy wzrost nastąpił w produkcji szyb (tafli szklanych) zbrojonych lub kształtek ze szkła lanego i walcowanego (ornamentowego): 10,3 mln t (+43,1%). Mimo popularności tzw. małpek dobrze „idą” szklanki i kieliszki (z wyłączeniem szklano-ceramicznych): 116 mln m (+16,7%).Spadła produkcja szkła typu „float” i powierzchniowo zagruntowanego lub polerowanego: 101 tys. m2 (-10,7%), a najbardziej szklanek i kieliszków ze szkła ołowiowego nabieranego mechanicznie: 339 tys. (-76,6%).

- Polskie huty szkła artystycznego i gospodarczego mają znakomitą markę w świecie – chwali branżę na swojej stronie Związek Pracodawców „Polskie szkło”.

 - Znakomita większość produkcji czołowych hut szkła artystycznego (od zastawy stołowej, wysmakowanych wazonów i innych przedmiotów dekoracyjnych, po klosze i wyroby ze szkła wielowarstwowego) sprzedawana jest za granicą. Wiele zakładów specjalizuje się w produkcji innych rodzajów szkła, jak: szkło oświetleniowe, luksfery (pustaki szklane), szkliste krzemiany i tzw. fryta niezbędna w produkcji glazury.

W związku z prognozami dalszego wzrostu gospodarczego i rozwojem rynków produktów przyjaznych dla środowiska w najbliższych latach należy liczyć się z dalszym przyrostem produkcji szkła w Polsce. Prognozy takie uprawdopodabnia to, że Polska ma w porównaniu z innymi krajami Unii Europejskiej korzystne warunki rozwoju przemysłu szklarskiego (dostęp do dobrej jakości surowców, odpowiednie zasoby ludzkie, centralne położenie, rozwijający się rynek).

***

W latach 2014-2017 produkcja szkła w Unii Europejskiej wzrosła o ok. 15%. Rocznie w Europie (bez Rosji) wytapia się ok. 40 mln t. Polski przemysł szklarski zatrudnia ok. 30 tys. osób, pracujących w ponad 100 przedsiębiorstwach, produkujących ponad 3 mln t szkła rocznie.

Komentuje Waldemar Rukść

eNOT.pl - Portal Naczelnej Organizacji Technicznej | eNOT.pl