Juliusz Poniatowski


12-11-2019 13:34:06

Był jednym z najwybitniejszych i najpopularniejszych polityków okresu międzywojennego, a jednak mało się o nim pisze.

Żołnierz Legionów i Polskiej Organizacji Wojskowej. Przeszedł do historii jako twórca udanej reformy rolnej z 1925 r. Była ona jednak przeprowadzona w czasie pełnienia funkcji premiera przez Władysława Grabskiego i dlatego właśnie dlatego niektórzy historycy Grabskiemu przypisują „ojcostwo” tej reformy. Natomiast dokonania Juliusza Poniatowskiego są przemilczane, być może dlatego, że w 1957 r. wrócił do polski i starał się wpływać na to, co działo się na wsi i w rolnictwie.

Juliusz Poniatowski (1886- 1975) był ministrem rolnictwa aż w sześciu rządach Rzeczypospolitej, posłem i wicemarszałkiem Sejmu, a biorąc pod uwagę, że wiedzę zdobywał w Studium Rolniczym Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz pogłębiał ją na Wydziale Rolniczym Politechniki Czeskiej w Pradze, można go zaliczyć do grona polityków o technicznym wykształceniu.

Z biografii wynika, że niewiele albo nic go nie łączyło z królewsko-generalskim rodem Poniatowskich, pochodził bowiem z wileńskiej, ziemiańsko-urzędniczej rodziny. Studia ukończył w 1908 r. i objął funkcję rządcy folwarku Antoniów w dobrach Milejów Antoniego hr. Roztworowskiego. W 1911 r. przestał pracować i wyjechał do Brukseli, by pogłębić wiedzę na Universite Libre. Tam aktywnie działał w Unii Stowarzyszeń Polskiej Młodzieży Postępowej „Filarecja”, której jednym z celów było tworzenie organizacji militarnej Związek Strzelecki. Po powrocie do kraju został administratorem zadłużonego i nieefektywnego majątku Franciszka hr. Potockiego w Parzymiechach. Zdobyta wiedza i wcześniejsze doświadczenia zarządcze szybko dały pozytywne rezultaty.

Gdy wybuchła I wojna światowa, odpowiedział na apel Józefa Piłsudskiego i przedostał się do Legionów. Walczył w IV Batalionie Strzelców. W sierpniu 1915 r. Komendant oddelegował go do pracy politycznej i organizacyjnej w Lublinie, by włączył do walki małorolnych i średniorolnych chłopów przeciw Rosji. W 1918 r. przeniósł się do Warszawy, podejmując próbę zjednoczenia ruchu ludowego. Umiarkowanym sukcesem zakończyła się jego kampania wyborcza do Sejmu w ramach PSL „Wyzwolenie”. Mandatu nie zdobył, ale z czasem został posłem na zwolnione miejsce.

W listopadzie 1918 r., gdy Ignacy Daszyński utworzył pierwszy rząd, Juliusz Poniatowski objął ważną funkcję ministra rolnictwa i aprowizacji. W 1920 r. został ministrem rolnictwa i dóbr państwowych w rządzie Wincentego Witosa. Rok później konflikt z premierem spowodował jego rezygnację. Ponownie ministrem rolnictwa został w 1934 r. i pełnił tę funkcję w kolejnych rządach do 1939 r. Na zdjeciu otwiera wystawę "Nasze lasy" (1937).

Czas reform

Juliusz Poniatowski nie był zwolennikiem rolnictwa wielkoobszarowego. Uważał je za ekstensywne. Już w Sejmie Ustawodawczym proponował, by maksymalną granicę posiadanej ziemi stanowiło 60- 300 morgów (mórg warszawski 56 arów). Uważał, że w Polsce porozbiorowej chłop polski powinien być właścicielem ziemi. Miało się to przyczynić do jej bardziej intensywnego wykorzystania oraz mogło prowadzić do ograniczenia biedy na wsi.

Parcelacja za odszkodowaniem na mocy ustawy z 1925 r. odbywała się z dużymi oporami, a jej twórca bywał oskarżany nawet o bolszewizm. Rozparcelowano1,9 mln ha użytków rolnych. Zapisy ustawy przyczyniły się do rozwoju przetwórstwa rolno-spożywczego, bo zakład przetwórczy (np. gorzelnia) chronił wiele majątków przed parcelacją. Dzisiaj pozostałości reformy znikają, ale jeszcze niedawno istniały wiejskie osiedla zwane „poniatówkami”. Juliusz Poniatowski był też inicjatorem upaństwowienia lasów, zatem Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe powinny o nim pamiętać. Zdaniem prof. Andrzeja Kowalskiego (Biuletyn Informacyjny Ministerstwa Rolnictwa 10-11/2018), to Juliusz Poniatowski zbudował zręby współczesnego leśnictwa.

Powrót i aktywność naukowo- publicystyczna

Polityczna odwilż przyczyniła się do powrotu w 1957 r. członka rządu sanacyjnego do Polski. Chociaż formalnie nigdy nie współpracował z ówczesnymi władzami, to jednak czerpały one wiele z jego pomysłów zgłaszanych w trakcie obrad Klubu Krzywego Koła (KKK). Wygłosił w nim wiele ciekawych referatów i jako jedyny) był obecny na wszystkich jego posiedzeniach.

Juliusz Poniatowski był przeciwnikiem egalitaryzmu lansowanego przez ówczesne władze. Uważał, że w każdych warunkach istnieje pewien zakres nierówności, bowiem sama natura czyni ludzi nierównymi. Widział potrzebę tworzenia szkół środowiskowych, szerzących pozaszkolną oświatę rolniczą wśród dorosłych, oraz wiązania nauki teoretycznej z rzetelną praktyką – stąd koncepcja szkół przysposobienia rolniczego (SPR). Jednocześnie widział celowość udostępnienia społecznościom wiejskim szkół przysposobienia do zawodów pozarolniczych. Uważał, że nie należy zastępować wolnego rynku instrumentami interwencjonizmu. Wiele z jego postulatów realizowano mimo niechęci władz do pomysłów polityków okresu międzywojennego.

Juliusz Poniatowski to rzadki przykład polityka wiernego swoim poglądom przez całe życie. Zmarł w wieku 90 lat we wrześniu 1975 r. Został powołany na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.

Jak pisze prof. Andrzej Kowalski w Biuletynie MRiRW z końca 2018 r., postulaty Juliusza Poniatowskiego wykorzystała Sekcja Agronomii Społecznej PAN, wnioskując m.in. o: ogarnięcie kształceniem rolniczym całej młodzieży, która po ukończeniu szkoły podstawowej obiera pracę w rolnictwie; uwzględnienie w odpowiedni sposób kształcenia dziewcząt, które po szkole podstawowej miały pozostać w gospodarstwie wiejskim; objęcie szkolną nauką zawodu kilkadziesiąt tysięcy młodych ludzi, którzy opuszczają mury szkół podstawowych bez ich ukończenia.

Henryk Piekut

Ilustracja: Biuletyn MR i Rozwoju Wsi, nr 10-11/2018 r.

 

Komentuje Waldemar Rukść

eNOT.pl - Portal Naczelnej Organizacji Technicznej | eNOT.pl