Oczyszczać - tak, lecz wentylować


11-01-2020 16:50:47

W obliczu obaw przed zanieczyszczeniami powietrza popularność zdobywają domowe oczyszczacze. Możemy już wybierać spośród kilkunastu ich typów i marek. Mają poprawić nam zdrowie. Czy ktoś dba, by nie szkodziły?

Z dr. Maciejem Szczotko, głównym specjalistą z Zakładu Bezpieczeństwa Zdrowotnego Środowiska w Narodowym Instytucie Zdrowia Publicznego - Państwowym Zakładzie Higieny, rozmawia Zygmunt Jazukiewicz

- Jakie parametry oczyszczaczy powietrza są głównie badane przez NIZP-PZH? Czy istnieją krajowe wymagania co do tego typu urządzeń?

- Oczyszczacze powietrza zgłaszane są do NIZP-PZH do procesu atestacji higienicznej, podobnie jak inne wyroby przeznaczone do szeroko pojętej wentylacji i klimatyzacji pomieszczeń. Ocena higieniczna oczyszczaczy powietrza jest dobrowolna i stanowi potwierdzenie, że dane urządzenie nie zawiera materiałów ani substancji chemicznych, które mogłyby szkodzić potencjalnemu użytkownikowi. Atest higieniczny nie jest potwierdzeniem skuteczności działania tego typu urządzeń ani oceną na zgodność z normami. W skład dokumentacji będącej podstawą przeprowadzenia oceny higienicznej wchodzą m.in. informacje dot. składu materiałowego oczyszczacza, karty katalogowe i techniczne, wyniki badań w zakresie ilości ozonu wytwarzanego przez oczyszczacz w trakcie jego pracy, a także opis zastosowanych technologii uzdatniania powietrza jak np. lampy UV, jonizatory czy filtry katalityczne. Każdy oczyszczacz powietrza, ze względu na różną budowę oraz zastosowanie jest poddawany indywidualnej ocenie i może pojawić się potrzeba przedstawienia dodatkowych dokumentów, które nie zostały wspomniane powyżej. Warto podkreślić, że Atest Higieniczny na tego typu urządzenia nie obejmuje jego parametrów technicznych, własności użytkowych oraz alergizujących, nie jest też dokumentem obligatoryjnym i nie warunkuje wprowadzenia oczyszczaczy powietrza do obrotu na rynku krajowym.

- Jakiego rodzaju certyfikaty musi posiadać takie urządzenie, by być dopuszczone   na rynek polski?

- NIZP-PZH nie jest jednostką, która dopuszcza urządzenia do oczyszczania powietrza do obrotu na naszym rynku. Atest Higieniczny jest dokumentem, który potwierdza, że urządzenie stosowane zgodnie z instrukcją producenta oraz zgodnie z zakresem zastosowania wskazanym w treści Atestu Higienicznego, nie szkodzi użytkownikowi ani jego najbliższemu środowisku (otoczeniu).

- Niezależnie od skuteczności oczyszczania istotny jest jej sens, tzn. czy taki aparat rzeczywiście ma znaczenie zdrowotne? Kto zajmuje się oceną wpływu oczyszczaczy na zdrowie oraz na komfort ludzi cierpiących na alergie oddechowe?

- Stosowanie oczyszczaczy powietrza jest dobrowolne. Jak każde urządzenie, oczyszczacze powinny być użytkowane zgodnie z przeznaczeniem i zaleceniami producenta, szczególnie w zakresie doboru urządzenia do odpowiedniej kubatury pomieszczenia, a także bieżącej eksploatacji uwzględniającej okresowe czyszczenie, dezynfekcję oraz wymianę filtrów powietrza. Potencjalny wpływ danego oczyszczacza na zdrowie użytkownika podlega ocenie w procesie wydawania Atestów Higienicznych. Szczegółowa analiza skuteczności działania oczyszczaczy jest wykonywana niezwykle rzadko i najczęściej przekazywana jest do NIZP-PZH w formie raportów z badań wykonanych na zlecenie producenta. Pojęcia subiektywne, jak komfort użytkowników, w tym użytkowników cierpiących na alergie, nie jest przedmiotem oceny higienicznej oczyszczaczy powietrza prowadzonej w NIZP-PZH.

- Niewątpliwie jest to dodatkowe źródło pola elektrycznego. Czy przy obecnie stosowanych typach oczyszczaczy może to mieć znaczenie zdrowotne?

- Wpływ na zdrowie człowieka pola elektrycznego generowanego przez oczyszczacze powietrza jest uwzględniany w procesie atestacji higienicznej poprzez analizę raportów z badań wg właściwych norm międzynarodowych. Bardziej istotną kwestią jest wytwarzanie ozonu przez pracujące urządzenia zaopatrzone w funkcje jonizacji powietrza lub lampy UV. Ozon jest substancją o znanym i silnym działaniu prozapalnym i drażniącym błonę śluzową dróg oddechowych. W związku z tym, niezbędnym elementem atestacji oczyszczaczy mogących wytwarzać ozon jest przedłożenie przez wnioskodawcę wyników badań potwierdzających, że stężenie ozonu generowanego przez dane urządzenie jest odpowiednio niskie. Wynik badania, zgodny z przyjętymi kryteriami oceny, jest elementem niezbędnym do wydania Atestu Higienicznego.

- W zależności od mocy urządzenia podawana jest kubatura (lub powierzchnia) pomieszczenia, które ma być oczyszczane. Czy, biorąc pod uwagę tempo oczyszczania takiej kubatury można powiedzieć, że ma to praktyczny wpływ na jakość powietrza?

- W NIZP-PZH wykonywano badania mające na celu potwierdzenie skutecznego działania różnego typu oczyszczaczy powietrza. Każdorazowo badania oparte były na oznaczaniu w powietrzu pomieszczeń ogólnej liczby bakterii i grzybów przed uruchomieniem oczyszczacza, w trakcie jego pracy, a także jej zakończeniu. Badania były prowadzone w pomieszczeniach budynków użyteczności publicznej takich jak przedszkola, szkoły, biura oraz w pomieszczeniach obiektów podmiotów wykonujących działalność leczniczą (m.in. szpitale, przychodnie). W wielu przypadkach stwierdzono brak istotnego wpływu działania testowanego oczyszczacza na mikrobiologiczną jakość powietrza wewnątrz pomieszczenia. Zaobserwowano, że urządzenia odpowiednio dobrane pod kątem deklarowanej przez producenta wydajności do kubatury pomieszczenia działały skuteczniej. Uzyskane wyniki były każdorazowo zależne od warunków prowadzenia badań, tj. liczby osób przebywających w pomieszczeniu, zastosowanego rodzaju wentylacji, wietrzenia pomieszczenia poprzez otwieranie okien i drzwi. Na podstawie uzyskanych wyników własnych, a także bazując na dostępnych danych literaturowych można stwierdzić, że im mniej było dodatkowych czynników mających wpływ na ruch powietrza wewnątrz pomieszczenia oraz w naturalny sposób wpływających na generowanie zanieczyszczeń mikrobiologicznych (duża liczba osób, obecność tkanin takich jak zasłony, wykładziny dywanowe itp., obecność roślin doniczkowych), tym większa jest skuteczność oczyszczania. Badania wykonywano
w pomieszczeniach, gdzie administrator budynku deklarował sprawne działanie wentylacji grawitacyjnej. Na podstawie uzyskanych wyników stwierdzono, że oczyszczacze powietrza, ze względu na różnorodną budowę, wydajność i tym samym skuteczność działania, nie mogą być jedynym urządzeniem mającym na celu oczyszczanie powietrza wewnątrz pomieszczenia. Mogą stanowić element uzupełniający, jednak nie zastąpią sprawnie działającej instalacji wentylacji oraz tradycyjnego, okresowego wietrzenia pomieszczeń.  

- Aby oczyszczanie było skuteczne, okna powinny być zamknięte, a wentylacja mechaniczna raczej wyłączona. Czy oczyszczacze uwzględniają wymianę powietrza w pomieszczeniu, w którym działa standardowa wentylacja grawitacyjna lub mechaniczna?

- Zdaniem NIZP-PZH działanie wentylacji mechanicznej czy wręcz klimatyzacji nie tyle wpływa negatywnie na działanie samych oczyszczaczy powietrza, co znacząco wpływa na dokładność pomiaru. Systemy wentylacyjno-klimatyzacyjne posiadają elementy uzdatniania powietrza nawiewanego do pomieszczeń (kolejne stopnie filtracji powietrza), co w założeniu powinno oczyszczać powietrze nawiewane. Działanie takie może sumować się z działaniem oczyszczacza powietrza i tym samym uniemożliwiać właściwą ocenę jego skuteczności. Dodatkowo NIZP-PZH wyraża opinię, że pomieszczenia, o ile jest to możliwe ze względów technicznych, należy okresowo wietrzyć poprzez otwieranie okien.

- Często oczyszczacz ma funkcję nawilżania powietrza. Czy nie są to sprzeczne funkcje? Część pary skrapla się na urządzeniu, a więc wilgotność się obniża. Jeżeli urządzenie z jednej strony zwiększa wilgotność, a z drugiej skrapla parę, to chyba nie ma to sensu?

- W większości urządzeń łączących funkcje oczyszczania i nawilżania powietrza istnieje możliwość niezależnego uruchamiania obu tych funkcji. Zdaniem NIZP-PZH, rozdzielenie w czasie wykorzystywania obu funkcji jest bardziej efektywne i pozwala na uzyskanie lepszego efektu. W przypadku nawilżania powietrza niezwykle istotnym jest fakt kontroli czystości zbiorników na wodę, opróżniania ich i mycia każdorazowo po zastosowaniu, co zapobiega namnażaniu się mikroorganizmów wewnątrz zbiornika. Ich obecność może wywoływać pojawienie się nieprzyjemnego zapachu, a w przypadku osób o obniżonej odporności lub cierpiących na schorzenia o podłożu alergicznym, może negatywnie wpływać na zdrowie takiego użytkownika. Dodatkowo, zwiększona wilgotność powietrza w pomieszczeniu może powodować powstawanie biofilmu bakteryjnego i grzybiczego na powierzchni filtrów stosowanych w oczyszczaczach. W związku z tym należy również przywiązywać dużą uwagę do sprawdzania ich czystości, a także wymieniać je w przypadku stwierdzenia wyraźnego zanieczyszczenia.

- Czy urządzenia te są równie skuteczne np. w warsztatach czy garażach, gdzie emisja pyłów jest znacznie większa niż w mieszkaniu?

- Oczyszczacze powietrza, podobnie jak inne urządzenia stosowane w najbliższym otoczeniu człowieka, powinny być wykorzystywane zgodnie z ich przeznaczeniem oraz wg zakresu zastosowania określonego przez producenta. Czystość powietrza 
w pomieszczeniach, w których występuje znaczne zapylenie nie jest takie samo jak 
w pomieszczeniach mieszkalnych czy biurowych. W takich miejscach bardzo szybko dochodzić będzie do osłabienia sprawności oczyszczania powietrza poprzez zatykanie porów w iltrach powietrza. Może to znacząco obniżać skuteczne działanie oczyszczacza. Na rynku obecne są urządzenia przemysłowe, mające na celu oczyszczanie powietrza wewnątrz pomieszczeń o podwyższonym zapyleniu. Najczęściej są to wyroby montowane wewnątrz istniejącej instalacji wentylacyjnej lub klimatyzacyjnej, które mają na celu odpylanie lub oczyszczanie powietrza z dużej liczby cząstek w nim zawieszonych. Nie zaleca się stosowania „standardowych” oczyszczaczy powietrza w pomieszczeniach innych niż dla nich przewidziane.

- Czy istnieją takie, które pochłaniają też gazowe (np. gazy emitowane przez tworzywa sztuczne, farby i lakiery, paleniska kominkowe itp. )?

- Niektóre urządzenia o bardziej zaawansowanych metodach filtracji posiadają dodatkowe filtry katalityczne, maty węglowe i inne elementy konstrukcyjne pozwalające na usuwanie zanieczyszczeń gazowych. Są to najczęściej urządzenia przeznaczone do zastosowań przemysłowych, a nie do pomieszczeń mieszkalnych i biurowych.

- Jaki kierunek rozwoju oczyszczaczy uważa Pan za pożyteczny? Może powinno to  być coś w rodzaju długiej listwy lub maty na ścianę. A może najprostsze byłoby montowanie filtrów wewnątrz istniejących czerpni powietrza, klimatyzatorów lub ram okiennych?

- Rozwiązanie techniczne stosowane w oczyszczaczach powietrza są mocno zróżnicowane. Na podstawie wyników przeprowadzonych badań należy jednak stwierdzić, że duża część z nich ma znaczenie głównie marketingowe i nie przekłada się na skuteczność działania. Biorąc pod uwagę tę najważniejszą funkcję oczyszczaczy, czyli ich skuteczność w oczyszczaniu powietrza wewnątrz pomieszczeń, najistotniejszym elementem jest fakt zastosowania odpowiednich filtrów powietrza oraz dostosowanie mocy urządzenia do kubatury pomieszczenia, w którym jest ono stosowane. Dodatkowo należy podkreślić, że tylko urządzenia stosowane świadomie, a więc odpowiednio eksploatowane mają szansę być skuteczne, a dodatkowo nie powinny w sposób negatywny wpływać na zdrowie użytkownika.

- Dziękuję za rozmowę.

Komentuje Waldemar Rukść

eNOT.pl - Portal Naczelnej Organizacji Technicznej | eNOT.pl