Ginące zawody (18): Hafciarstwo: od tamborka do komputera


22-08-2021 15:19:35

W szkole podstawowej uczęszczałem na lekcje przedmiotu o nazwie  „prace ręczne” (późniejsze „wychowanie techniczne”) i doskonale pamiętam, że dziewczęta uczono posługiwania się szydełkiem, zaś chłopcy budowali karmniki dla ptaków. Nic dziwnego, że wśród ludzi z mojego pokolenia, utrwaliła się opinia, że hafciarstwo jest zajęciem typowo ...kobiecym.

Tym bardziej, że w średniowieczu hafty wykonywane były w Polsce we wszystkich niemalże klasztorach żeńskich. W „Opisie obyczajów za panowania Augusta III” Jędrzeja Kitowicza czytamy: Biała płeć szlacheckiej kondycji zabawiała się szyciem, haftowaniem na bębenku i krosienkach tudzież robieniem pończoch. W swoich pracach panie posługiwały się często łatwiejszymi ściegami, dużą popularnością cieszył się haft tamborkowy. Wykonywano go za pomocą specjalnej igły z haczykiem, a ścieg przypominał ogniwa łańcuszka. Tkaninę, na której haftowano, napinano na tamborku lub krośnie...

A hafciarstwo w epoce biedermeier, a więc  w XIX w.,  stało się już bardzo modnym zajęciem dla pań ze wszystkich warstw społecznych.

Wzmianki o hafciarstwie spotykamy już w Biblii (haftowana zasłona w świątyni Salomona). Na przykład w Chinach był już rozpowszechniony w VII w. p.n.e. Bogate tradycje hafciarskie mają m.in. Indie, czy Iran. Homer wspomina o haftach wykonywanych przez Andromachę i Helenę. Do najwcześniejszych zabytków hafciarstwa polskiego należy stuła romańska z kolegiaty w Kruszwicy. Wiele cennych haftów europejskich znajduje się w kolekcji Muzeum Tkactwa w Lyonie, m.in. z okresu wczesnego gotyku m.in. płaszcz Orderu Świętego Ducha ze sceną Polowania z sokołem.

Nie  tylko mniszki...

W kronice opactwa benedyktyńskiego w Zwiefalten zapisano, że Salomea, wdowa po Bolesławie Krzywoustym, ofiarowała tamtejszemu klasztorowi płaszcz na szatę mszalną obrzucony złotymi naszyciami i u dołu obszyty czerwonym obramieniem, który według zwyczaju tego ludu zdobiony jest w złote gwiazdy.

Na dworach królewskich i książęcych działały pracownie hafciarskie, a w grodach liczne warsztaty tego rękodzieła. W czasach późnego średniowiecza silnymi ośrodkami hafciarskiego kunsztu był Kraków oraz Gdańsk. W krakowskich aktach zanotowane są nazwiska mistrzów hafciarstwa z końca XVI w., m.in. Feliksa Szady, Onufrego Frycza, Grzegorza Tutay’a, Jerzego Hoffmana, Macieja Rzeczkowskiego, Sebastiana Krośnińskiego, Macieja Postawy, czy Jana Beckiera. Gdańszczanin Piotr Marschalek został zatrudniony przy ozdabianiu szat królewicza Jana Kazimierza Wazy. Do doskonałości doprowadzono technikę haftu nićmi złotymi, zwaną or nué, czyli techniką złota cieniowanego.

Szczególnie bogato haftowane były też szaty liturgiczne (ornaty, dalmatyki i kapy), ale nie można zapominać o różnego rodzaju antependiach, czyli zasłonach mensy ołtarza, wielkopostnych oponach, obrusach, czy chorągwiach. Hafciarstwo kojarzymy zwłaszcza ze zdobieniem tkanin, podczas gdy nie tylko one były na przestrzeni dekorowane haftami.

Hafciarski Kraków

Cennym zabytkiem jest modlitewnik królowej Anny Jagiellonki z 1582 r. - przechowywany w zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej - którego oprawa jest pięknie haftowana perłami. Główny motyw stanowi herb Królestwa Polskiego – Orzeł. A bordiurę wypełnia charakterystyczny dla tego okresu drobny haft w układzie symetrycznym.

Z kościoła Św. Krzyża w Krakowie pochodzi kunsztownie wykonany ”obraz” haftowany złotą nicią, z postaciami Matki Boskiej i godłem zakonu duchaków. W skarbcu katedry wawelskiej są przechowywane liczne zabytki rękodzieła hafciarskiego w postaci m.in. ornatów, kap. Na wysokim poziomie artystycznym hafty są m.in. w Kościele Mariackim  i skarbcu klasztoru Franciszkanów w Krakowie. Uwagę znawców zwracają także antependia pokryte płaskim haftem cieniowanym (z 1693 r.) zachowane w klasztorze Klarysek przy kościele Św. Andrzeja w Krakowie.

Hafty wykonane na wysokich podkładach nazywano acusculpturą. Wybitnym przykładem zastosowania tej techniki hafciarskiej jest ornat z pocz. XVI w. z fundacji wojewody krakowskiego Piotra Kmity dla katedry na Wawelu. W kwadratowych kwaterach ukazane zostało życie i męczeństwo św. Stanisława. Projekt haftu przypisuje się Stanisławowi Stwoszowi, krakowskiemu rzeźbiarzowi, synowi Wita Stwosza. Poszczególne postacie haftowano osobno, po czym modelowano na wysokich podkładach i aplikowano na przygotowane tło. Niektóre z elementów haftu (kielich, patena, miecz) zostały wykonane ze złotej blaszki. Perłami obszyto obramienia scen, podkreślono nimi kontury i rysunek szat.

W II poł. XVII w. popularnością cieszyły się hafty kładzione nicią metalową na podkładach. W ten sposób wykonano kapę koronacyjną króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego.

Wykonując haft łączono techniki i stosowano różne aplikacje, łącząc m.in. haft płaski z wypukłym i wskutek tych zabiegów uzyskując niezwykłe efekty. We wczesnym okresie baroku haft jako rzemiosło artystyczne preferował haft wypukły, najczęściej złoty na zróżnicowanym srebrnym także haftowanym tle. Zdaniem historyków sztuki hafciarstwo krakowskie XVI i XVII w. godne jest monograficznego opracowania. Osobnego potraktowania wymagałyby też hafty figuralne i ornamentalne wykonane przez mniszki benedyktynki z klasztorów w Żarnowcu, Toruniu, Chełmnie, a także te pochodzące z klasztoru sióstr norbertanek z Żukowa, klasztoru Brygidek w Krakowie, czy wizytek i sakramentek w Warszawie.

Interesujące z historycznego i technicznego względu są też dzieje polskiego kobiernictwa. Wyrabiano kobierce m.in. w Brodach, Gdańsku, Białymstoku, czy nawet na ... Mazowszu.

Haftowane judaica

Na przywołanie zasługują też koniecznie oryginalne żydowskie, bogato zdobione haftami parochety, czyli zasłony na ołtarze, sukienki na Torę, czy przepiękne serwety na stół kantora. Dużym uznaniem cieszyły się hafty, których autorem był Mosze Haftarz, w 1627 r. wybrany „hetmanem żydowskim” do pokierowania obroną Rzeszowa. Niestety prawie wszystkie jego prace uległy zniszczeniu podczas II wojny światowej.

Haft kresowy

Znaczącą pozycję – jako ośrodek hafciarstwa - uzyskał Lwów. Powstał tam już w 1658 r. osobny cech hafciarzy (31 lat wcześniej niż w królewskim Krakowie!). Lwowscy hafciarze uzyskali zatwierdzenie własnego statutu, w którym zastrzeżono, iż jednym z warunków uzyskania tytułu mistrza jest wykonanie w hafcie nabożnego obrazu, a nie np. powtarzalnych elementów roślinnych.

Hafty na kresach wschodnich wykonywane głównie przez Ormian lwowskich miały odrębny charakter od haftu małopolskiego. Preferowały motywy i wzory orientalne.  Zdobiono nimi nie tylko szaty, ale nade wszystko ...broń i oporządzenie jeździeckie!

W XVIII w. pracownie hafciarskie funkcjonowały przy manufakturach magnackich, m.in. Białej Podlaskiej, czy Grodnie.

W poł. XIX w. zaczęły się upowszechniać pierwsze mechaniczne hafciarki, zapewniające wielokrotną powtarzalność wzorów  oraz wydatnie skracające czas wykonania haftów. Obecnie elektryczne maszyny do szycia są wyposażone w funkcję umożliwiającą też haftowane. Produkowane są również specjalne automaty hafciarskie wyposażone w oprogramowania komputerowe, co pozwala na wykonanie różnych projektów haftów.

Pod patronatem UNESCO

W okresie PRL dzięki mecenatowi państwowemu oraz działalności „Cepelii” prężnie działały różne regionalne ośrodki hafciarstwa, a wyroby  sprzedawane były w kraju oraz eksportowane. Na szczęście i teraz polskie bogate tradycje ręcznego haftu wykonywanego różnymi technikami i charakteryzujące się bardzo oryginalnym wzornictwem są obecnie kultywowane przez wiele placówek kulturalnych.. Centralne Muzeum Włókiennictwa w Łodzi organizuje ogólnopolskie Wystawy Rękodzieła Artystycznego pn. Z nici Ariadny. Odbywają się też festiwale produktów lokalnych, warsztaty rękodzieła. Liczne motywy z dawnych haftów są widoczne w polskich ubiorach ludowych, m.in. hafty kurpiowskie, wykonywane czerwoną i czarną nicią różnymi ściegami (od tzw. łańcuszka, przez atłasek, dzierganie do półkrzyżyków), czy kobiecym stroju wilanowskim, gdzie zgeometryzowane motywy roślinne rękawów białej koszuli haftowane są czarną nicią.

Cenne hafty są przedmiotem specjalistycznych badań. (Zob. np. Maria Markiewicz, Stuła i manipularz z opactwa benedyktynów w Tyńcu pod Krakowem, „Folia Historiae Atrium”, 6/7, 1971, s. 217–238). Ukazują się popularne opracowania na ten temat, m.in. wzornik haftu lachowskiego (Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu) haftu krajeńskiego (Muzeum Ziemi Złotowskiej), czy  snutka, czyli haft ludowy południowej Wielkopolski (Biblioteka Samorządowa w Kępnie), hafty wielkopolskie (Muzeum Narodowe w Poznaniu).

Na krajowej liście niematerialnego dziedzictwa UNESCO w Polsce figuruje od 2015 r. hafciarstwo kaszubskie szkoły żukowskiej, (nazwa kaszubska: kaszëbsczé wësziwanié żukòwsczégò sztélu), sięgające XIII w. kiedy gdański książę Mściwój I ufundował w 1209 r. klasztor dla sióstr norbertanek w Żukowie. Jedną z ostatnich była Marianna Ptach z d. Okuniewska (ur. 1820 r.), która od sióstr zakonnych nauczyła się trudnej sztuki haftu. Umiejętności związane z haftem żukowskim są przekazywane z pokolenia na pokolenie. Dziedzictwo to jest żywe, a kaszubskie artystki ludowe wciąż tworzą nowe konfiguracje elementów..

Ludowe hafciarstwo rozwija się m.in. na Kurpiach, w Makowie Podhalańskim, Suchej Beskidzkiej, czy Porąbce Uszewskiej (pow. Brzesko). W grudniu 2020  r. dokonano wpisu na krajowej liście UNESCO niematerialnego dziedzictwa hafciarstwa z mikroregionu Urzecze, wykonywanego ściegiem łańcuszkowym czarną nicią bawełnianą. Duży wpływ na przetrwanie tej tradycji ma  funkcjonowanie folklorystycznych zespołów regionalnych, zamawiających haftowane koszule oraz chusty. Coraz większą popularnością cieszą się też ręcznie haftowane obrusy jako...prezenty ślubne.

Marek Bielski

 

Hafty dzieli się na 4 podstawowe rodzaje: płaski, wypukły, ażurowy i nakładany.

Haft płaski: a) haft przed igłą, b) za igłą, tzw. holbeinowski, c) sznureczkowy –znany od starożytności, c) łańcuszkowy, d) węzełkowy, e) koloński, f) rozłupany, g) przekłuwany, h) krzyżykowy

Haft wypukły (reliefowy):  a) kładziony,  b) burgundzki

Haft ażurowy: a) dziergany, b) richelieu, c) angielski (dziureczkowy), d) atłasowy, e) mereżka

Haft nakładany (aplikacyjna technika zdobienia).

Rodzajów ściegów hafciarskich naliczyłem dwadzieścia jeden, acz w użyciu jest ich prawdopodobnie jeszcze więcej.

***

Prof. A.Brückner przypominał, że obok hafciarki istniało: haftarz, haftadawniej i bez h.  A od zawodu powstawały nazwiska i stąd też nazwisko Haftarz.

***

Tamborek do haftowania składa się zaciskających się na siebie dwóch obręczy napinając naciągnięty pomiędzy nimi materiał.

***

Haft, ornament różnymi technikami wykonywany nićmi na tkaninie lub skórze, igłą albo szydełkiem, ręcznie lub maszynowo, oprócz nici używano również pereł, paciorków, blaszek, sprężynek (bajorek), pajetek i różnego rodzaju kamieni szlachetnych i półszlachetnych. (EP PWN, t. II, s. 157).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Hafciarka HAPPY HFR W1502-120

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Haft z okolic Lubaczowa                                                                                                                                       

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Haft kaszubski

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Hafciarki z nadwislańskiehgo Urzecza (fot. Robert Dul)

Komentuje Waldemar Rukść

eNOT.pl - Portal Naczelnej Organizacji Technicznej | eNOT.pl