Skarby polskiej ziemi (13): Wszechobecne kruszywa


22-08-2021 15:23:30

Przed laty popularny był żart kabaretowy: gdyby na Saharze wprowadzono socjalizm, wnet zabrakłoby piasku. Niestety piasek Sahary jest małowartościowy, gdyż przypomina raczej pył lub mąkę. Polsce zaś nigdy nie groził brak kruszyw budowlanych. Żwir i piasek to jedna z najpowszechniej występujących kopalin. Ale czy dobrze tym bogactwem gospodarujemy?

Kruszywa z tej grupy podzielone są na 4 podtypy: piaski ( >75% piasku), piaski ze żwirem (30% -75% piasku), żwir (<30%) oraz piaski pylaste i gliniaste. Nierównomierne rozmieszczenie tych zasobów naturalnych wynika z ich różnorodnej genezy.

Ruszyli do kopania

Kraj jest podzielony na strefy surowcowe o zbliżonych warunkach geologiczno-złożowych: strefa Niżu Polskiego z obszarami: północnym i wyżyn środkowopolskich, oraz strefa karpacko-sudecka. W obszarze Niżu dominują osady lodowcowe i wodnolodowcowe. W Karpatach i Sudetach - głównie złoża o genezie rzecznej. Najcenniejsze kruszywo grube występuje w południowej części Polski: w strefie karpacko-sudeckiej oraz w północnej części kraju. Na Niżu mamy raczej piasek – zawartość frakcji 2 mm >75 %.Średnia wielkość produkcji i zużycia kruszyw naturalnych w Europie wynosi ok. 6 Mg na osobę, a np. w Irlandii – prawie 30 Mg na osobę. W Unii Europejskiej produkuje się obecnie ponad 3 mld Mg kruszyw naturalnych rocznie, a średnioroczny wzrost produkcji wynosi ok. 7%. W Polsce wskaźnik ten wynosi 4,0–4,5 Mg na mieszkańca. Są to jednak dane sprzed kilku lat, a inwestycje budowlane w Polsce wcale nie maleją, raczej odwrotnie. Można więc wątpić w aktualność tych liczb.

Dokładniejsze dane liczbowe pochodzą z lat 60-tych.Odtąd notuje się szybki wzrost ocenianych zasobów. Geologiczne zasoby bilansowe kruszyw naturalnych według stanu na koniec 2018 r. wynosiły 19 470,38 mln Mg. Zasoby złóż zagospodarowanych, stanowią prawie 31% zasobów bilansowych. Zasoby prognostyczne kruszyw naturalnych piaskowo-żwirowych wynoszą 13,05 mld Mg. Ilość złóż w krajowym Bilansie zasobów sięgnęła ponad 6 tys. (!). Od lat 60-tych XX w. jedna i druga wielkość wzrosła kilkunastokrotnie.

Nie budować na zasobach

Nadal przybywa zasobów bilansowych, przemysłowych oraz dokumentowanych jako prognostyczne i perspektywiczne. Obszary prognostycznego i perspektywicznego występowania należy traktować jako potencjalne obszary do udokumentowania w przyszłości nowych złóż. Dlatego postulowana jest ochrona takich miejsc przed niewłaściwym zagospodarowaniem powierzchni terenu, który w przyszłości uniemożliwiłby wykorzystanie kopaliny. Jednak w prawie polskim nie istnieją zapisy chroniące prognostyczne i perspektywiczne wystąpienia kopalin. Głośne były przypadki odkrycia bogatych złóż znacznie bardziej wartościowych surowców na obszarach świeżo zabudowanych i zamieszkałych. Łatwiej rozbudowywać miasto i dawać pozwolenia na budowę niż solidnie zbadać złoża geologiczne na danym terenie.

Kłopoty z małymi złożami

Ilość nowo dokumentowanych złóż wiąże się z rozwojem prywatnej działalności gospodarczej, prowadzonej przez właścicieli działek gruntowych. Spada więc stale poziom średnich zasobów geologicznych w jednym złożu.

Z jednej strony jest to zjawisko korzystne, gdyż kruszywa naturalne, ze względu na niską cenę jednostkową to surowiec krótkiego transportu. Są na ogół wykorzystywane w rejonie ich pozyskiwania. Projektanci dróg ekspresowych czy autostrad poszukują źródeł zaopatrzenia w materiał piaszczysto-żwirowy położonych w odległości do 20 km od trasy przebiegu drogi. Można więc zauważyć, że tak liczne i rozrzucone po terenie kraju złoża to wartość zdecydowanie dodana. Jest to po prostu dodatkowe "bogactwo naturalne". Z drugiej jednak strony - gospodarowanie złożami małymi jest siłą rzeczy mniej fachowe i oszczędne. Zagraża słabym i nieekonomicznym wykorzystaniem złoża. Państwowy Instytut Geologiczny sygnalizuje przypadki braku rozliczania zasobów oraz dokumentowania złóż o bardzo nieregularnych zasięgach, co przyczynia się do nieracjonalnego gospodarowania. Jest to skutek przepisów, nadających uprawnienia udzielania koncesji na wydobycie kopalin ze złóż o powierzchni do 2 ha organom administracji państwowej na poziomach powiatów.

Odzyskać pozycję eksportera

Niestety, mimo tego bogactwa w ciągu ostatnich dwóch dziesięcioleci nastąpił bardzo wyraźny spadek eksportu surowca, przy jednoczesnym wzroście importu. Saldo z dodatniego zamieniło się na ujemne. Ogólna wielkość sprowadzonego do Polski surowca zaczęła wzrastać w drugiej połowie lat 90., osiągając 944 tys. t w 2007 r. Może to wynikać zarówno z niekorzystnej różnicy w kosztach wydobycia, jak i z niedostatecznej operatywności krajowych oferentów. Głównym partnerem w handlu kruszywem - zarówno dostawcą jak i odbiorcą - są Niemcy. Pozostali kontrahenci to inne państwa ościenne – Ukraina, Słowacja, Czechy, Białoruś, Szwecja, Norwegia. Należy zaznaczyć, że kruszywo bezpośrednio wydobyte nie jest równoznaczne z tym, które się stosuje. Budownictwo wymaga specjalnego przygotowania mieszanek.

W kategorii kruszyw budowlanych coraz większego znaczenia nabiera przetwórstwo odpadów przemysłowych i recycling. Sprzyjają temu obowiązujące w Polsce od 2004 r. normy europejskie. Mineralne kruszywa sztuczne uzyskuje się w wyniku procesu przemysłowego obejmującego termiczną lub inną modyfikację. Przykładem jest keramzyt - rodzaj ceramicznego spieku. Kruszywa z recyklingu powstają w wyniku przeróbki nieorganicznego materiału pozyskiwanego z rozbiórki obiektów, które po zmianie systemu gospodarczego stały się nieużyteczne, lub też nie spełniały wymogów technicznych. W Unii Europejskiej brak dokładniejszych statystyk co do wielkości tej produkcji. Ale pewne jest, że udział takiego surowca wzrasta, ponieważ kruszywa alternatywne są atrakcyjne ekonomicznie. To właśnie recycling i produkcja przemysłowa może okazać się lepszym interesem w obrotach handlowych Polski niż wydobycie naturalnego surowca.

Zygmunt Jazukiewicz

Komentuje Waldemar Rukść

eNOT.pl - Portal Naczelnej Organizacji Technicznej | eNOT.pl