Ginące zawody (19): Mistrzowie budowy dud


19-09-2021 13:10:58

Mistrzowie budowy dud

Instrumenty muzyczne pełnią szczególną rolę w kulturze ludowej. Na przykład dudy (ang. bagpipe, fran. cornemuse, musette, wł. pivs) zostały przyniesione ze Wschodu i znane były w Europie już we wczesnym średniowieczu, stając się jednym z popularniejszych dętych instrumentów muzycznych. W Polsce najdawniejsze wiadomości o dudach pochodzą z XIV w.

Początkowo dudy uważane były za instrument „niższego gatunku”, ale już w XVIII w. pojawiły się w ...orkiestrach dworskich, a nawet w operze. Ten instrument solowy lub wykorzystywany w zespołach muzycznych, zwany bywa też czasami „kozą”, od materiału worka, zrobionego z koźlej skóry. W XIX w. następuje powolny zanik używania tego instrumentu, wypieranego z muzyki ludowej przez klarnet.

Żywa tradycja

Dudy są jednak nadal instrumentem cieszącym się popularnością m.in. w Szkocji, Irlandii, czy Kanadzie, gdzie muzycy grający na tym instrumencie wchodzą m.in. w skład orkiestr wojskowych. W muzyce ludowej wykorzystuje się oprócz Polski dudy w Bułgarii, krajach b. Jugosławii, czy na Podkarpaciu. Dudy obecnie są używane w Wielkopolsce, na Podhalu, w Żywieckim i okolicach Istebnej. Jeśli są grający, muszą być też instrumenty. Ich wytwarzaniem – w skali całego kraju – zajmuje grono kilkudziesięciu osób.

Ludowe instrumenty ma w swoich zbiorach wiele muzeów etnograficznych w Polsce. Najbardziej okazały zbiór zgromadzono w Muzeum Ludowych Instrumentów Muzycznych w Szydłowcu. Tradycją tej placówki jest też organizowanie warsztatów wprowadzających w tajniki budowy instrumentów oraz przeprowadzanie ogólnopolskich konkursów na ich wykonanie. W sierpniu, podczas 53 edycji Międzynarodowego Festiwalu Folkloru Ziem Górskich w Zakopanem, odbyły się też, w specjalnych stoiskach pod namiotem, pokazy budowy ludowych instrumentów.

Uznanym budowniczym, w szczególności dud żywieckich, prowadzącym własny warsztat jest Edward Byrtek. Korzystał z wiedzy przekazanej mu przez mistrza budowy dud - Władysława Plutę. Z kolei do uczniów Byrtka należy Łukasz Cula absolwent Zespołu Szkół Mechaniczno – Elektrycznych w Żywcu, prowadzący zajęcia warsztatowe dla chcących nauczyć się sztuki budowy tego instrumentu.

Już od ponad dwóch dziesięcioleci buduje tradycyjne instrumenty Beskidu Żywieckiego Marcin Blachura. Dudy żywieckie tworzy z drzewa owocowego, a pozostałe instrumenty pasterskie z czarnego bzu. Zdobiąc instrumenty korzysta z metod rzeźbienia, wypalania czy oblewania cyną. Otrzymał I nagrodę za dudy żywieckie w Konkursie na Budowę Instrumentów Ludowych im. Jana Kawuloka i Feliksa Jankowskiego w 2012 r. oraz wyróżnienie w V Ogólnopolskim Konkursie na Budowę Ludowych Instrumentów Muzycznych Muzeum w Szydłowcu w 2016 r. Jest członkiem Cechu Dudziarzy Żywieckich. Wykonuje m.in. dudy żywieckie, gajdy śląskie, piszczałki postne, sześciootworowe, dwojnice i fujary.

Pod opieką UNESCO

W 2017 r. na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego Polski zostały wpisane wielkopolskie tradycje dudziarskie, na które – jak zaznaczono - składają się w szczególności: muzyczna praktyka wykonawcza i wyrób instrumentu. Wtedy też wpisano na listę wytwarzanie instrumentu i umiejętność gry na dudach żywieckich. Te umiejętności są obecne na Żywiecczyźnie nieprzerwanie od co najmniej XVI w., stanowiąc jeden z najstarszych wyróżników tradycji kulturowych w tym regionie, a przekaz międzypokoleniowy mistrz – uczeń jest tu ciągle praktykowany. Prowadzone są regularne zajęcia i warsztaty budowy i gry na dudach żywieckich. Za najważniejszego mistrza wśród budowniczych dud żywieckich uznawany jest Felicjan „Felek” Jankowski, którego – jak zaznacza piewca Żywiecczyzny Jan Brodka – nikt nie prześcignął dotąd w tworzeniu autorskich inkrustacji instrumentu. Kolejne kapele wprowadzają dudy do swojego instrumentarium.

Polski Komitet ds. UNESCO odnotowuje, iż tworzą się też nowe zespoły grające muzykę zarówno tradycyjną jak i folkową, opartą na brzmieniu dud, a dzięki zabawom i potańcówkom dudy „zeszły” ze sceny i zaczynają odzyskiwać swój „użytkowy” charakter i tak, jak dawniej, znów grają do tańca na wiejskich zabawach. Dudy grywają dziś również przy rozmaitych uroczystościach, obrzędach i wydarzeniach na terenie całej Żywiecczyzny. Nie inaczej jest i w innych regionach Polski. Na tę samą listę w 2018 r. trafiły „Gajdy – umiejętność wytwarzania instrumentu i praktyka gry”.

Marek Bielski

W naszym kraju zachowało się obecnie 6 podstawowych typów tego instrumentu. Dudy wielkopolskie, kozioł wielkopolski, kozioł ślubny, zwany też weselnym (wszystkie mają jedną piszczałkę melodyczną, zwaną „przebierką” i jedną piszczałkę burdonową, zwaną „bąkiem”, są wyposażone w skórzany worek na powietrze oraz mieszek, zwany „dymką” i różnią się między sobą szczegółami budowy. Gajdy istebniańskie różnią się od dud wielkopolskich strojem. Gajdy żywieckie są podobne do już wymienionych, z tym, że są pozbawione mieszka. A ich odmienna konstrukcja wynika z faktu, że tłoczenie powietrza odbywa się za pomocą ustnika, czyli ozdobnej rurki, zwanej „duhacem”. Rurka składa się z dwóch części - „odlewaca” znajdującego się wewnątrz wora oraz wsuniętego doń ustnika właściwego, zakończonego zaworem zwrotnym. A rolę melodyczną pełnią 3 piszczałki wyżłobione w jednym kawałku drewna, nazywanym „gajdzicą”. Zatem ten rodzaj dud  wymaga zadęcia ustnego, a nie mechanicznego, z którego korzystają dudziarze grający na pozostałych rodzajach dud.

 

 

 

 

 

 

 

Reprezentacyjna kanadyjska orkiestra wojskowa Nowej Szkocji tradycyjnie w składzie ma zawsze muzyków grających na dudach szkockich. (fot. M. Bielski)

Komentuje Waldemar Rukść

eNOT.pl - Portal Naczelnej Organizacji Technicznej | eNOT.pl