Od tego należałoby zacząć wszelkie rozważania o technice. Bo technika (a także nauki doświadczalne) musiały zacząć się od wskazania stosunków wielkościowych. „Metrologia królową nauk stosowanych” – to hasło Międzynarodowego Kongresu Metrologii w 2013 r. Żadne urządzenie, żadne narzędzie, ani żaden proces technologiczny nie mogą powstać bez pomiarów, ich działanie i sterowanie nimi oparte jest na pomiarach. A pomiary te – aby nie były obarczone błędem – muszą być oparte na podstawach naukowych. Mamy tu na myśli zwłaszcza produkcję seryjną, przy której ważna jest zamienność i powtarzalność – powiedział kiedyś PT wybitny fizyk i metrolog, prezes GUM-u, prof. Jacek Semaniak, współtwórca Świętokrzyskiego Kampusu Laboratoryjnego pod Kielcami, wprowadzającego polską metrologię w XXI w.
Już ludzie epoki kamiennej musieli odwoływać się do wspólnych pojęć nt. danej masy lub długości, ilości, czy też czasu. Jaskiniowiec wysłany do lasu po żerdzie na dzidy otrzymywał od starszego instrukcję: pręty długie na wzrost plus wyciągnięta ręka, grube na dwa palce. Tyle, ile palców u ręki. Grecy już przed VII w. p.n.e. mieli obszerny system miar antropometrycznych; np. stopę architektoniczną, olimpijską i eginecką, Ten system trwał przez wiele wieków. Obiektywizację miar uznali za konieczną dopiero luminarze Oświecenia, tworząc fizyczne wzorce (etalony) metra czy kilograma. Ale pierwszą obiektywną miarę – stopień kątowy ustalono w Babilonie tysiące lat temu dzieląc koło przez liczbę dni w roku. Za ojczyznę metrologii można uznać Francję, gdzie już w XVII w. użyto ważnej metody miernictwa (praktyki metrologicznej) – triangulacji. Włoch Domenico Cassini i jego potomkowie sporządzili (w ciągu 100 lat!) pierwszą mapę topograficzną całego państwa. Po wybraniu w terenie trzech wyniosłych obiektów mierzy się odległość między dwoma z nich (bazę), a następnie przy użyciu prostego teodolitu z lunetą mierzy się kąty między bazą a pozostałymi bokami trójkąta uzyskując dane do obliczeń wszystkich wymiarów. Kolejne trójkąty są budowane na uzyskanych bokach. Do takiej siatki domierzane są obiekty stałe. Pierwsze etalony z platyny i irydu sporządzono w okresie Rewolucji Francuskiej. Podjęto ideę standaryzacji jednostek w oparciu o naturę. W 1791 r. Zgromadzenie Narodowe uchwaliło definicję metra jako jednej dziesięciomilionowej połowy południka ziemskiego przechodzącego przez Paryż. A system metryczny dziesiętny wszedł w życie jako standard w 1795 r. Tak się zaczęła epoka przemysłowa, w której wzorce z natury, coraz bardziej precyzyjne stały się powszechne, a miernictwo rozwinęło technologię i własny aparat matematyczny.
GUM, powstały w 1919 r, bierze udział w międzynarodowych programach, aktywizując się w kierunku prac naukowo-badawczych. Znalazło to wyraz przy wdrażaniu nowych wzorców pomiarowych, zapewniających najwyższą możliwą dokładność realizacji jednostek miar (np. wzorce napięcia i rezystancji wykorzystujące zjawiska kwantowe w postaci efektu Josephsona i kwantowego efektu Halla, wymagające unikatowej aparatury pomiarowej). Wzorzec częstotliwości o najwyższej dokładności to dziś zegar atomowy ze zjawiskiem „fontanny cezowej” a wzorzec długości to stanowisko z laserem impulsowym – „grzebieniem” częstotliwości optycznych. To wszystko i o wiele więcej znajdzie się w Świętokrzyskim Kampusie. Niestety, już bez udziału Profesora Jacka Semaniaka, zmarłego w grudniu 2025 r., rok po otwarciu Kampusu.
Zygmunt Jazukiewicz
