Międzynarodowa współpraca przestaje być dodatkiem do działalności badawczej, a staje się jednym z najważniejszych warunków powstawania innowacji. W świecie, w którym rozwój technologiczny opiera się na wymianie wiedzy, dostępie do unikalnej infrastruktury badawczej i współpracy interdyscyplinarnych zespołów, pojedyncze instytucje coraz rzadziej są w stanie samodzielnie odpowiadać na największe wyzwania cywilizacyjne. Uruchomiony przez Narodowe Centrum Badań i Rozwoju konkurs POLNORIS wpisuje się właśnie w ten model rozwoju – oparty na partnerstwie, transferze wiedzy i wspólnym tworzeniu innowacji.
Program dysponuje budżetem 70 mln euro i jest największym przedsięwzięciem finansowanym w ramach programu „Badania stosowane i innowacje” Funduszy Europejskiego Obszaru Gospodarczego 2021–2028. W praktyce oznacza to możliwość realizacji dużych projektów badawczo-rozwojowych przez polskie konsorcja współpracujące z partnerami z Norwegii, Islandii i Liechtensteinu. Jednak znaczenie programu wykracza daleko poza sam aspekt finansowy.
Współpraca zamiast izolacji
Przez wiele lat rozwój badań naukowych był postrzegany głównie przez pryzmat krajowych programów grantowych. Dziś coraz wyraźniej widać, że najbardziej przełomowe rozwiązania powstają na styku różnych środowisk naukowych, kultur organizacyjnych i doświadczeń technologicznych.
Jak podkreśla Øystein Bø, Ambasador Królestwa Norwegii w Polsce, rozwój innowacji wymaga dziś przekraczania granic nie tylko państw, ale również dyscyplin naukowych: Badania naukowe i innowacje rozwijają się, gdy wiedza, doświadczenie i różne perspektywy spotykają się i łączą ponad granicami. Poprzez konkurs POLNORIS dążymy nie tylko do wspierania doskonałych naukowo projektów, ale także do budowania trwałych partnerstw między Norwegią a Polską, które zwiększą konkurencyjność, wesprą zieloną i cyfrową transformację oraz wzmocnią odporność naszych społeczeństw i gospodarek na długie lata.
Takie podejście od lat stosują państwa skandynawskie. Norwegia i Islandia należą do europejskich liderów w zakresie efektywnego wykorzystania wyników badań naukowych. Charakterystyczną cechą tamtejszego systemu innowacji jest ścisła współpraca uczelni, instytutów badawczych, przedsiębiorstw oraz administracji publicznej. Dzięki temu nowe technologie znacznie szybciej trafiają do praktyki gospodarczej.
POLNORIS ma umożliwić przeniesienie części tych doświadczeń na grunt polski. Warunkiem udziału w konkursie jest utworzenie międzynarodowego konsorcjum, którego liderem jest polski podmiot – przedsiębiorstwo lub organizacja badawcza – współpracujący z partnerem z Norwegii, Islandii bądź Liechtensteinu. Taki model nie tylko zwiększa poziom merytoryczny projektów, lecz także tworzy trwałe sieci współpracy, które często funkcjonują jeszcze długo po zakończeniu finansowania.
Innowacje wymagają różnorodności
Jedną z najważniejszych cech programu jest jego otwarta formuła tematyczna. Projekty nie są ograniczone do jednej dyscypliny naukowej ani jednej branży przemysłu. Wręcz przeciwnie – premiowane są przedsięwzięcia łączące różne obszary wiedzy i angażujące partnerów reprezentujących odmienne sektory.
Takie podejście odpowiada współczesnym trendom rozwoju technologicznego. Trudno dziś wskazać dziedzinę, która rozwijałaby się w oderwaniu od innych. Technologie cyfrowe wspierają medycynę, sztuczna inteligencja zmienia przemysł, rozwiązania materiałowe wpływają na transformację energetyczną, a badania środowiskowe coraz częściej wykorzystują zaawansowane narzędzia analityczne i modele matematyczne.
Interdyscyplinarność staje się więc nie modnym hasłem, lecz koniecznością. Właśnie dlatego eksperci oceniający projekty będą zwracać uwagę nie tylko na wartość naukową proponowanych badań, ale również na sposób współpracy pomiędzy partnerami oraz możliwość praktycznego wykorzystania rezultatów.
Od badań do wdrożeń
Przez wiele lat jednym z najczęściej podnoszonych problemów polskiego systemu innowacji była stosunkowo niewielka liczba wdrożeń wyników badań naukowych. Powstawały wartościowe publikacje, opracowania i patenty, jednak tylko część z nich znajdowała zastosowanie w gospodarce.
POLNORIS wyraźnie odchodzi od takiego modelu. Projekty mają prowadzić nie tylko do poszerzenia wiedzy, lecz przede wszystkim do opracowania rozwiązań gotowych do wykorzystania przez przedsiębiorstwa, administrację publiczną lub społeczeństwo.
Na praktyczny wymiar programu zwraca uwagę prof. dr hab. inż. Jerzy Małachowski, dyrektor Narodowego Centrum Badań i Rozwoju: Skala konkursu POLNORIS pokazuje, że mamy do czynienia nie z pojedynczym grantem, ale z instrumentem, który ma znaczący potencjał do tworzenia nowych technologii, produktów i rozwiązań o znaczeniu gospodarczym i społecznym.
Dofinansowanie obejmuje pełen proces badawczo-rozwojowy – od badań przemysłowych po eksperymentalne prace rozwojowe. Oznacza to możliwość doprowadzenia technologii do poziomu, który umożliwia jej komercjalizację lub praktyczne wdrożenie.
Takie podejście jest zgodne z kierunkiem rozwoju europejskiej polityki innowacyjnej, w której coraz większą wagę przywiązuje się do waloryzacji wyników badań, czyli ich rzeczywistego wpływu na gospodarkę i jakość życia mieszkańców.
Finansowanie ambitnych przedsięwzięć
Skala programu pokazuje, że nie jest to konkurs przeznaczony dla niewielkich projektów badawczych. Wartość pojedynczego grantu może wynosić od 1 do 1,75 mln euro, a realizacja przedsięwzięcia przewidziana została na trzy lata.
Tak wysoki poziom finansowania pozwala budować rozbudowane konsorcja, angażować specjalistyczną aparaturę badawczą oraz prowadzić kompleksowe prace rozwojowe, których efektem mogą być nowe technologie, produkty lub usługi.
Co istotne, środki mogą pozyskiwać zarówno jednostki naukowe, jak i przedsiębiorstwa. Otwiera to drogę do tworzenia projektów, w których nauka i przemysł współpracują od początku procesu badawczego, a nie dopiero na etapie wdrożenia.
W praktyce właśnie taki model współpracy uznawany jest obecnie za najbardziej efektywny w budowaniu gospodarki opartej na wiedzy.
Projekty, które żyją dłużej niż grant
Najlepszym argumentem przemawiającym za międzynarodowymi programami badawczymi są ich rezultaty. Historia poprzednich edycji Funduszy Norweskich i EOG pokazuje, że wartością takich przedsięwzięć nie są wyłącznie opracowane technologie czy publikacje naukowe. Równie ważne okazują się trwałe relacje pomiędzy partnerami, które prowadzą do kolejnych wspólnych projektów, udziału w europejskich konsorcjach i tworzenia nowych kierunków badań.
Dobrym przykładem jest projekt PrevEco realizowany przez Instytut Medycyny Doświadczalnej i Klinicznej PAN wspólnie z partnerami z Norwegii. Celem przedsięwzięcia było opracowanie nowych metod zwalczania bakterii opornych na antybiotyki poprzez wykorzystanie enzybiotyków i bakteriocyn. Badania miały bezpośrednie znaczenie dla weterynarii i bezpieczeństwa żywności, jednak ich efekty okazały się znacznie szersze.
Najważniejszym rezultatem okazało się powstanie trwałego partnerstwa pomiędzy naukowcami z obu krajów. Zespół nie zakończył współpracy wraz z ostatnim raportem z realizacji projektu. Wręcz przeciwnie – przygotował kolejne wspólne wnioski grantowe, kontynuując badania i rozwijając nowe pomysły. To właśnie taki efekt długofalowy stanowi największą wartość programów opartych na współpracy międzynarodowej.
Podobną historię można odnaleźć w projekcie REFSA, realizowanym przez Politechnikę Warszawską wraz z partnerami z Polski i Norwegii. Badacze opracowali system wykorzystujący sztuczną inteligencję do automatyzacji przeglądów literatury naukowej w obszarze bezpieczeństwa żywności. W praktyce rozwiązanie znacząco ogranicza czas potrzebny na analizę ogromnych zbiorów publikacji naukowych.
Jednak również tutaj efekty wykraczały poza pierwotne założenia projektu. Współpraca zaowocowała powstaniem nowych metod analizy danych, rozwojem algorytmów sztucznej inteligencji oraz przygotowaniem kolejnych przedsięwzięć dotyczących medycyny i cyberbezpieczeństwa. To pokazuje, że dobrze zaprojektowany projekt badawczy staje się początkiem znacznie szerszej współpracy, a nie jednorazowym przedsięwzięciem finansowanym z grantu.
Równie interesującym przykładem jest projekt USAGE, którego celem było opracowanie systemów wykorzystania wód opadowych i miejskiej produkcji żywności w oparciu o instalacje akwaponiczne. Efektem były pilotażowe rozwiązania wdrożone we Wrocławiu i Oslo, ale równie ważny okazał się aspekt społeczny przedsięwzięcia. Projekt przekształcił się w platformę edukacyjną dotyczącą gospodarki wodnej, adaptacji miast do zmian klimatu oraz zrównoważonego rozwoju, angażując mieszkańców, szkoły i instytucje publiczne.
Przygotowanie do europejskiej ligi innowacji
Znaczenie POLNORIS nie ogranicza się wyłącznie do realizacji pojedynczych projektów. Program może stać się ważnym etapem przygotowania polskich instytucji do udziału w największych europejskich programach badawczych, przede wszystkim Horyzoncie Europa.
Aplikowanie do konkursów unijnych wymaga doświadczenia w zarządzaniu dużymi konsorcjami międzynarodowymi, prowadzeniu badań zgodnie z wysokimi standardami jakości oraz planowaniu wdrożeń i komercjalizacji rezultatów. Dla wielu jednostek naukowych i przedsiębiorstw zdobycie takich kompetencji stanowi największą barierę.
POLNORIS pozwala te doświadczenia zdobyć w warunkach znacznie bardziej dostępnych organizacyjnie. Partnerzy uczą się wspólnego zarządzania projektami, komunikacji w międzynarodowych zespołach, przygotowywania strategii wykorzystania wyników badań oraz prowadzenia działań upowszechniających.
Znaczenie programu wykracza również poza samą realizację pojedynczych projektów. Jak podkreśla prof. dr hab. inż. Maria Mrówczyńska, wiceministra nauki i szkolnictwa wyższego:
POLNORIS wzmacnia potencjał polskich instytucji do skutecznego pozyskiwania środków w przyszłych konkursach międzynarodowych, zwiększa ich widoczność w europejskich sieciach badawczych oraz ułatwia włączanie się do projektów finansowanych ze środków Unii Europejskiej.
Nie bez znaczenia pozostaje także możliwość współpracy z instytucjami norweskimi i islandzkimi, które od lat należą do najbardziej aktywnych uczestników europejskiej przestrzeni badawczej. Dla polskich jednostek oznacza to szansę na wejście do sieci współpracy funkcjonujących w całej Europie.
Szansa również dla młodych liderów
Na uwagę zasługuje także element związany z rozwojem młodej kadry naukowej. W polskim systemie badań od lat dyskutuje się o potrzebie szybszego powierzania odpowiedzialności młodym badaczom oraz budowania nowych pokoleń liderów nauki.
POLNORIS wpisuje się w ten kierunek. Dodatkowo punktowane będą projekty, w których funkcję kierownika pełni naukowiec znajdujący się na początku swojej kariery badawczej. Rozwiązanie to może przyczynić się do szybszego zdobywania doświadczeń przez młodych badaczy oraz zwiększenia ich aktywności w międzynarodowych przedsięwzięciach.
To szczególnie ważne w kontekście konkurencji o talenty. Możliwość kierowania dużym projektem realizowanym wspólnie z zagranicznymi partnerami staje się dla młodych naukowców atrakcyjną alternatywą wobec wyjazdu do zagranicznych ośrodków badawczych.
Inwestycja w przyszłość gospodarki
W ostatnich latach coraz częściej mówi się o odporności gospodarki, bezpieczeństwie technologicznym i skracaniu łańcuchów dostaw. Doświadczenia pandemii, kryzysu energetycznego czy napięć geopolitycznych pokazały, że przewagę konkurencyjną budują dziś państwa dysponujące własnym potencjałem badawczym oraz zdolnością szybkiego wdrażania nowych technologii.
W tym kontekście POLNORIS należy postrzegać nie tylko jako kolejny konkurs grantowy, lecz jako element długofalowej polityki wzmacniania innowacyjności Polski. Program wspiera rozwój rozwiązań odpowiadających na najważniejsze wyzwania współczesnej Europy – transformację energetyczną, ochronę środowiska, cyfryzację, bezpieczeństwo żywnościowe, odporność społeczną czy rozwój nowoczesnego przemysłu.
Nie mniej istotne jest budowanie kapitału relacyjnego. W gospodarce opartej na wiedzy partnerstwa międzynarodowe stają się równie cenne jak infrastruktura badawcza czy finansowanie projektów. To właśnie dzięki nim możliwy jest dostęp do unikalnych kompetencji, laboratoriów i rynków, których pojedyncza instytucja nie byłaby w stanie zbudować samodzielnie.
Partnerstwo jako przewaga konkurencyjna
Doświadczenia poprzednich edycji Funduszy Norweskich pokazują, że dobrze zaprojektowane programy współpracy międzynarodowej przynoszą efekty znacznie wykraczające poza okres finansowania. Powstają nowe technologie, publikacje i patenty, ale przede wszystkim rozwijają się trwałe sieci współpracy, które procentują przez wiele kolejnych lat.
POLNORIS ma szansę stać się jednym z najważniejszych instrumentów wspierających rozwój polskiej nauki i innowacyjnej gospodarki w najbliższych latach. Jego siłą jest połączenie wysokiego poziomu finansowania z otwartością tematyczną, nastawieniem na wdrożenia oraz budowaniem partnerstw między nauką, biznesem i administracją.
W świecie, w którym sukces technologiczny coraz rzadziej jest dziełem pojedynczych instytucji, a coraz częściej efektem współpracy wielu podmiotów z różnych krajów, właśnie takie programy mogą decydować o miejscu Polski w europejskim systemie innowacji. POLNORIS nie jest więc jedynie konkursem grantowym. To inwestycja w kompetencje, relacje i technologie, które będą budować konkurencyjność polskiej gospodarki w kolejnych dekadach.
| POLNORIS w skrócie 70 mln euro – budżet konkursu (ok. 300 mln zł) 1–1,75 mln euro – dofinansowanie pojedynczego projektu 36 miesięcy – maksymalny okres realizacji projektu 17 września – 17 grudnia 2026 r. – termin naboru wniosków 3 kraje partnerskie – Norwegia, Islandia i Liechtenstein Konkurs realizowany jest w ramach programu „Badania stosowane i innowacje” finansowanego z Funduszy Europejskiego Obszaru Gospodarczego (EOG) 2021–2028. Projekty mogą obejmować badania przemysłowe oraz eksperymentalne prace rozwojowe. Liderem konsorcjum musi być podmiot z Polski – przedsiębiorstwo lub organizacja badawcza. Premiowane będą projekty interdyscyplinarne oraz angażujące młodych naukowców w roli kierowników projektów. Więcej informacji o konkursie POLNORIS: https://www.gov.pl/web/ncbr/polnoris |
