Z dr. inż. Tomaszem Zawistowskim, Zastępcą Dyrektora ds. rozwoju technologii Centrum Badań Kosmicznych PAN rozmawia Zygmunt Jazukiewicz
W 2026 r. minie 50. rocznica powstania Centrum Badań Kosmicznych PAN. Który z momentów przełomowych uważacie Państwo za najbardziej istotny dla udziału Polski w światowym nurcie badań kosmicznych?
W historii Centrum Badań Kosmicznych PAN było bardzo wiele momentów kluczowych – niemal tyle, ile wybudowanych przez nas instrumentów wysłanych w misje kosmiczne. Niektóre zyskały szczególne znaczenie. Przykładem jest sonda MUPUS, wysłana w ramach misji Rosetta, której element wylądował na powierzchni komety – to osiągnięcie wyjątkowe w skali światowej. Warto wspomnieć także o dwóch pierwszych polskich satelitach naukowych, z których jeden, po 11 latach, wciąż pozostaje aktywny na orbicie.
Jednak niewątpliwie momentem przełomowym nie tylko dla CBK PAN, ale dla całego polskiego sektora kosmicznego, było przystąpienie Polski do Europejskiej Agencji Kosmicznej (ESA). To otworzyło przed naszym krajem szerokie możliwości uczestnictwa w prestiżowych programach naukowych i technologicznych, takich jak Rosetta, Cassini-Huygens, Herschel, Solar Orbiter, JUICE czy Proba3 czyniąc z Polski wiarygodnego partnera w międzynarodowych badaniach przestrzeni kosmicznej.
Jak kształtuje się obecnie program badawczy CBK?
Program badawczy Centrum Badań Kosmicznych PAN ma charakter złożony i wielowymiarowy, ponieważ łączy w sobie działalność naukową, technologiczną i wdrożeniową. Nasze kierunki badań wynikają zarówno z długofalowych zobowiązań międzynarodowych, jak i z krajowych priorytetów naukowych oraz gospodarczych. Najważniejszym partnerem strategicznym pozostaje Europejska Agencja Kosmiczna (ESA), w ramach której CBK PAN realizuje projekty naukowe i inżynieryjne, uczestnicząc w przygotowaniu instrumentów dla misji kosmicznych oraz w analizie i interpretacji danych z tych misji.
Jednocześnie współpracujemy z Polską Agencją Kosmiczną (POLSA), Narodowym Centrum Badań i Rozwoju (NCBR) czy Narodowym Centrum Nauki (NCN) – w zakresie realizacji programów badawczych i rozwoju technologii satelitarnych. Własne inicjatywy CBK obejmują m.in. badania fizyki Słońca, plazmy międzyplanetarnej, magnetosfery Ziemi, a także rozwój technologii obserwacji Ziemi, systemów nawigacji satelitarnej i analizy danych z misji kosmicznych.
Na szczególne podkreślenie zasługuje prowadzony obecnie projekt GLOWS (GLObal solar Wind Structure), realizowany przez CBK PAN dla Applied Physics Laboratory (APL) / NASA w ramach misji IMAP. To przedsięwzięcie otwiera nowe pole rozwoju – długofalową współpracę transoceaniczną z czołowymi amerykańskimi ośrodkami badawczymi. Udział w tym projekcie umacnia pozycję Polski jako wiarygodnego partnera w globalnej społeczności kosmicznej.
Chyba trudno przewidzieć, jaki rodzaj badań przyniesie znaczące efekty ekonomiczne?
Historia nauki pokazuje, że wiele odkryć, które początkowo miały wyłącznie charakter poznawczy, z czasem zaowocowało przełomowymi technologiami o ogromnym znaczeniu gospodarczym. Przykładem mogą być technologie miniaturyzacji elektroniki, precyzyjne czujniki, systemy nawigacji satelitarnej czy metody przetwarzania obrazów — wszystkie one wywodzą się z badań prowadzonych pierwotnie dla potrzeb misji naukowych.
W Centrum uważamy, że każda inwestycja w badania nad kosmosem jest inwestycją w przyszłość – zarówno naukową, jak i społeczną. To inwestycja w rozwój wiedzy, kształcenie wysoko wykwalifikowanych specjalistów, inspirowanie młodych ludzi oraz rozwój nowych technologii, które znajdują zastosowanie w wielu dziedzinach gospodarki. Doświadczenie pokazuje, że każdy wysiłek włożony w badania kosmiczne procentuje – rozwija nowe dziedziny technologii, wspiera edukację i inspiruje do twórczego myślenia.
Czy da się ocenić skalę tych korzyści w Polsce?
Kluczowe obszary korzyści to:
Obserwacja Ziemi: Dane satelitarne i ich analizy są wykorzystywane w rolnictwie precyzyjnym, monitoringu klęsk żywiołowych (np. przez Centrum Informacji Kryzysowej CBK PAN), ochronie środowiska i zarządzaniu infrastrukturą.
Technologie Podwójnego Zastosowania: Systemy robotyczne, sensory optyczne i algorytmy AI, pierwotnie kosmiczne, znajdują zastosowanie w przemyśle, energetyce i logistyce.
Nawigacja i Czas: Oddział CBK PAN w Borówcu (Laboratorium Czasu i Częstotliwości) utrzymuje najwyższe standardy pomiaru czasu kluczowe dla systemów nawigacyjnych (GNSS), telekomunikacji i bezpieczeństwa infrastruktury krytycznej.
Działalność CBK PAN pobudza rozwój firm technologicznych, tworzy miejsca pracy i wspiera bezpieczeństwo kraju. Według szacunków ESA, każde zainwestowane euro w kosmos przynosi średnio sześć euro zwrotu, a ten efekt mnożnikowy jest coraz bardziej widoczny w Polsce.
Jeżeli polskie jednostki badawcze uczestniczą w takich programach jak testowanie technologii wydobycia księżycowego regolitu (księżycowej koparki)i podobnych surowców, to czy ustala się choćby ogólnie zasadę ew. udziału w przyszłych zyskach?
Nie istnieje formalny, międzynarodowy mechanizm prawny ani umowa w ramach projektów badawczych (np. ESA), która gwarantowałaby bezpośredni udział uczestników (jak polskie jednostki badawcze) w potencjalnych zyskach z przyszłej komercyjnej eksploatacji kosmicznej.
Projekty, takie jak testowanie księżycowej koparki, mają charakter naukowo-techniczny i przedwdrożeniowy, a nie komercyjny. Ich celem jest rozwój technologii i wiedzy.
Kwestia podziału zysków i regulacji eksploatacji zasobów kosmicznych pozostaje w gestii prawa międzynarodowego i jest przedmiotem aktywnych dyskusji m.in. w ramach Komitetu ONZ ds. Pokojowego Wykorzystania Przestrzeni Kosmicznej (COPUOS).
Udział polskich jednostek, w tym CBK PAN, jest obecnie traktowany jako inwestycja strategiczna i rozwojowa.
Pozycjonujemy się w grupie krajów współtworzących technologie, co w dłuższej perspektywie może umożliwić polskim firmom i instytucjom udział w w podziale przyszłych zysków z eksploatacji zasobów pozaziemskich.
Jakie są główne źródła finansowania projektów badawczych CBK PAN?
Podstawowym źródłem finansowania działalności Centrum jako instytutu naukowego Polskiej Akademii Nauk, są środki statutowe zapewniane przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Gwarantują one utrzymanie potencjału naukowego i infrastruktury badawczej.
Należy jednak pamiętać, że środki pochodzące z projektów stanowią przeważającą część budżetu CBK PAN. Należą do nich:
- Fundusze celowe ze środków budżetu państwa, m.in. na realizację dużych eksperymentów kosmicznych, takich jak misja GLOWS/IMAP,
- Granty krajowych agencji, w tym Narodowego Centrum Nauki (NCN),
- Fundusze europejskie, w szczególności projekty finansowane przez Europejską Agencję Kosmiczną (ESA),
- Programy ramowe Unii Europejskiej, takie jak Horyzont 2020 i Horyzont Europa,
- Fundacja na rzecz Nauki Polskiej (FNP).
Właśnie projekty krajowe i międzynarodowe tworzą trzon działalności CBK PAN, umożliwiając rozwój nowych technologii, udział w prestiżowych misjach kosmicznych i wzmacnianie pozycji Polski w europejskim sektorze kosmicznym.
Czy można podać przykłady współpracy w ramach Klastra Technologii Kosmicznych?
KTK został powołany w 2021 r. jako platforma współpracy najważniejszych polskich przedsiębiorstw i instytucji rozwijających technologie kosmiczne, w tym CBK PAN.
Centrum Badań Kosmicznych PAN (CBK PAN) jest jednym z członków założycieli Klastra i intensywnie współpracuje z innymi członkami. Przykład to projekt B+R – Inteligentny Manipulator Satelitarny. CBK PAN jest partnerem naukowym. Urządzenie takie ma znaleźć zastosowanie przede wszystkim w robotyce kosmicznej, np. do usuwania śmieci kosmicznych i serwisowania satelitów na orbicie.
Celem Klastra ma być m.in. zaprojektowanie i wyniesienie do 2026 r. polskiej konstelacji mikrosatelitów obserwacyjnych. Na jakim etapie jest obecnie to przedsięwzięcie?
Rzeczywiście, jednym z głównych celów Klastra Technologii Kosmicznych od początku było stworzenie polskiej konstelacji mikrosatelitów obserwacyjnych, zdolnej do regularnego monitorowania powierzchni kraju i dostarczania wysokorozdzielczych danych obrazowych na potrzeby administracji publicznej, bezpieczeństwa i gospodarki. Natomiast konstelacja satelitów (np. projekt PIAST) powstała nie w ramach KTT, ale odrębnego projektu, który realizują członkowie KTT, jak np. WAT, Creotech, czy Scanway. Wystrzelenie 3 satelitów PIAST planowane jest na listopad 2025. Innym projektem związanym z budową konstelacji satelitów jest Mikroglob, realizowany przez Creotech Instruments. Wystrzelenie tej konstelacji jest przewidziane do końca 2027 r.
Polski instrument GLOWS, jest określony jako pierwszy, ale chyba nie jest to pierwszy polski instrument w kosmosie?
Tak, ale jest pierwszym instrumentem naukowym w pełni zaprojektowanym, zbudowanym i przetestowanym w Polsce na potrzeby misji NASA. W tym sensie stanowi on kamień milowy w historii polskiego udziału w badaniach kosmosu.
Instrument GLOWS został opracowany i wykonany w Centrum Badań Kosmicznych PAN na potrzeby misji IMAP (Interstellar Mapping and Acceleration Probe), realizowanej przez NASA i Johns Hopkins University Applied Physics Laboratory (APL). Jego zadaniem będzie badanie rozkładu przestrzennego i dynamiki wiatru słonecznego w otoczeniu Ziemi. Wkład CBK PAN obejmował cały proces – od koncepcji naukowej, przez projekt i integrację, aż po testy środowiskowe, co stanowi ogromny sukces krajowej inżynierii kosmicznej.CBK PAN ma wieloletnie doświadczenie w tworzeniu instrumentów dla misji międzynarodowych. Polskie urządzenia znalazły się m.in. na pokładach sond: Rosetta (instrument MUPUS, który wylądował na komecie 67P/Czuriumow–Gierasimienko), Cassini-Huygens (przyrządy do badań atmosfery Tytana),Herschel, INTEGRAL i BepiColombo, Solar Orbiter (instrument STIX badający aktywność Słońca), JUICE (dwa instrumenty przeznaczone do badania lodowych księżyców Jowisza)
Łącznie CBK PAN zbudowało ponad 80 instrumentów kosmicznych dla różnorodnych misji naukowych i technologicznych, realizowanych wspólnie z ESA, NASA, DLR, CNES oraz innymi światowymi agencjami kosmicznymi.
Instrument GLOWS stanowi jednak jakościowy przełom – po raz pierwszy polski ośrodek naukowy odpowiada za cały cykl inżynieryjny urządzenia przeznaczonego do amerykańskiej misji kosmicznej. To potwierdza, że Polska osiągnęła poziom technologiczny i organizacyjny, który pozwala na pełnoprawne uczestnictwo w najbardziej zaawansowanych projektach badawczych na świecie.
Dziś dla Polski ważne jest posiadanie własnego systemu łączności satelitarnej. Czy, zdaniem Państwa, jest to realne w najbliższych latach?
Zdecydowanie tak, posiadanie własnego, niezależnego systemu łączności satelitarnej jest dla Polski realne i strategicznie niezbędne w perspektywie najbliższych lat. Staje się priorytetem, mimo że obecnie korzystamy z systemów NATO i UE.
Dlaczego to jest realne? Mamy Zaplecze Badawcze: np. CBK PAN (z kluczowym dla synchronizacji czasu Obserwatorium w Borówcu), które opracowuje niezbędne komponenty naziemne i technologie kontroli misji. Mamy Przemysł Kosmiczny: (m.in. Creotech Instruments, PIAP Space) zdolny do realizacji takiego przedsięwzięcia w perspektywie kilku lat. Dążymy obecnie do Korzyści Podwójnego Użycia nie tylko dla bezpieczeństwa i obronności, ale i zadań cywilnych (administracja, energetyka, zarządzanie kryzysowe).Budowa narodowego systemu łączności satelitarnej jest technicznie możliwa i politycznie uzasadniona.
Państwo realizujecie m.in. manipulator do celów „ziemskich” (MobiRobAI). Czy ta tendencja przenoszenia badań do praktyki produkcyjnej będzie się nasilała?
Tak, tendencja przenoszenia technologii kosmicznych do zastosowań „ziemskich” będzie się nasilać i jest kluczowym kierunkiem rozwoju sektora. Rozwiązania stworzone pierwotnie dla misji kosmicznych charakteryzują się wysoką niezawodnością, precyzją i efektywnością, co czyni je idealną bazą dla wdrożeń cywilnych. Projekt Modularnego Manipulatora Mobilnego (MobiRobAI). CBK PAN jest tego doskonałym przykładem. Opracowany na bazie doświadczeń z kosmicznej robotyki i manipulatorów, znajduje zastosowanie w rolnictwie (zbiór owoców i warzyw) i w energetyce (czyszczenie paneli fotowoltaicznych).
Potencjał wdrożeniowy technologii kosmicznych zwiększa zainteresowanie inwestorów prywatnych. Dla nich jest to szansa na uzyskanie przewagi technologicznej, a dla nauki – na nowe źródła finansowania badań i przyspieszenie komercjalizacji.
W taki sposób zastosowania technologii kosmicznych w gospodarce staną się jednym z filarów rozwoju polskiej innowacyjności.
Dziękuję za rozmowę.
